“คาเกงามิ” คือแผ่นกระดาษพิมพ์ลายที่วางบนฝาของเอกิเบ็น เบ็นโตะที่ขายตามสถานีรถไฟของญี่ปุ่น แล้วผูกด้วยเชือกให้อยู่กับที่ บนกระดาษบอกชื่ออาหาร สถานี และผู้ผลิต ทั้งยังเคยมีแผนที่เส้นทาง โฆษณา และคำขวัญยามสงคราม และนักสะสมกับพิพิธภัณฑ์ก็เก็บรักษาไว้นานหลังจากอาหารถูกกินไปแล้ว
กระดาษหนึ่งแผ่นบนฝา
ในพจนานุกรมภาษาญี่ปุ่น คาเกงามิคือกระดาษชั้นนอกของของขวัญ และยังหมายถึงกระดาษที่ห่อรอบกล่องเบ็นโตะสั่งทำด้วย เอกิเบ็นแรกที่ขายในปี 1885 คือข้าวปั้นห่อกาบไผ่ และอาหารบรรจุกล่องตามมาภายในไม่กี่ปี กระดาษห่อยุคแรกบอกเพียงชื่อเบ็นโตะกับชื่อสถานีแทบไม่มีอย่างอื่น เมื่อเวลาผ่านไปก็มีสิ่งต่าง ๆ เพิ่มเข้ามา และลวดลายก็หลากหลายขึ้น ในปี 1962 ตอนที่มินาโมโตะแห่งโทยามะนำมาสุ โนะ ซูชิใส่กล่อง กระดาษกับเชือกยังเป็นการแต่งตัวตามปกติของเอกิเบ็น และในปี 2026 เอกิเบ็นจำนวนมากก็ยังขายในคาเกงามิ
บนกระดาษพิมพ์อะไร
เบ็นโตะชั้นหนึ่งที่ขายที่สถานีฮาจิโอจิมาในกระดาษห่อที่ใช้เป็นคู่มือท่องเที่ยวได้ด้วย บนกระดาษมีแผนที่เส้นทางรถไฟและสถานที่น่าชมใกล้เคียง พร้อมระยะทางจากสถานีถึงแต่ละแห่ง เช่น “ถึงไดเซ็นจิ 15 โจ” ซึ่งเป็นหน่วยความยาวที่ไม่ใช้กันแล้ว ตราประทับวันที่ 14.10.30 午后5 บอกวันและเวลาที่เตรียมเบ็นโตะ คือ 5 โมงเย็นของวันที่ 30 ตุลาคม ปีที่ 14 ตามปฏิทินญี่ปุ่น ซึ่งราคา 35 เซ็นชี้ว่าเป็นปีไทโชที่ 14 หรือปี 1925 เชื่อกันว่าตราประทับแบบนี้เริ่มใช้ราวปี 1917 และเป็นเบาะแสบอกอายุของกระดาษห่อ
กระดาษห่อจากสถานีชิบะที่ประทับตราในเดือนสิงหาคม 1926 มีกรอบสามกรอบอยู่เหนือภาพ สองกรอบเป็นโฆษณาเบียร์และสาเก กรอบที่สามบอกผู้โดยสารว่าควรทิ้งกล่องเปล่าและเปลือกผลไม้อย่างไร ผู้โดยสารในยุคนั้นโยนกล่องและกาน้ำชาดินเผาออกนอกหน้าต่างรถไฟ คนที่ทำงานบนรางได้รับบาดเจ็บ และกระดาษห่อก็ขอให้วางภาชนะเปล่าไว้ใต้ที่นั่ง
ในปี 1922 เมื่อมกุฎราชกุมารอังกฤษ ซึ่งต่อมาคือพระเจ้าเอ็ดเวิร์ดที่ 8 เสด็จเยือนญี่ปุ่น ผู้ผลิตเอกิเบ็นทั่วประเทศใช้กระดาษห่อที่ระลึกลายเดียวกัน โดยเปลี่ยนเพียงชื่อผู้ผลิต
คำขวัญในช่วงสงคราม
หลังกฎหมายระดมสรรพกำลังแห่งชาติปี 1938 คำขวัญยามสงครามก็ปรากฏบนกระดาษห่อ พิพิธภัณฑ์เมืองฟูกูโอกะเก็บรักษากระดาษห่อของช่วงนั้นไว้ กระดาษห่อจากสถานีโอซาก้าเขียนว่า 総力戦一人一人がみな戦士 แปลว่า “ในสงครามเบ็ดเสร็จ เราทุกคนคือนักรบ” กระดาษห่อเบ็นโตะข้าวปั้นจากสถานีโอโนมิจิมีรูปทหารกับถุงของปลอบขวัญ พร้อมคำว่า 応へよ将兵に แปลว่า “จงตอบแทนเหล่านายทหารและพลทหาร” กระดาษห่อพิมพ์ซ้ำในภาพถ่ายบนสุดของหน้านี้ ซึ่งมีคำว่า 下関駅 หรือสถานีชิโมโนเซกิ มีคำขวัญที่ลงท้ายด้วย 總動員 แปลว่า “ระดมสรรพกำลัง” ซึ่งริบบิ้นบังไว้บางส่วน และที่มุมล่างซ้ายมีบรรทัดว่า 下関要塞司令部許可済 แปลว่า “ได้รับอนุญาตจากกองบัญชาการป้อมชิโมโนเซกิแล้ว”
กระดาษห่อเริ่มมีสีสันราวช่วงโอลิมปิกโตเกียวปี 1964 หลังงานเวิลด์แฟร์ปี 1970 เริ่มจากแคมเปญ “Discover Japan” กระดาษห่อก็มีคำขวัญโฆษณาของการรถไฟแห่งชาติ
ผู้คนที่เก็บรักษา
คางะ โทโยซาบูโร ซึ่งเสียชีวิตในปี 1944 แปะกระดาษห่อเอกิเบ็นลงในสมุดเก็บภาพเย็บเล่ม และตั้งชื่อบนปกว่า 汽車辨套 แปลว่า “กระดาษห่อเบ็นโตะรถไฟ” สมุดเล่มนี้อยู่ที่หอสมุดมหานครโตเกียว อิซูมิ คาซูโอะ ผู้เขียนหนังสือเกี่ยวกับกระดาษห่อเอกิเบ็น เริ่มสะสมตั้งแต่มัธยมต้น และเมื่อถึงปี 2020 มีกว่า 10,000 แผ่น
ในเดือนเมษายน 2026 เมืองไมบาระขึ้นทะเบียนสิ่งของ 345 รายการที่อิซุตสึยะเก็บรักษาไว้เป็นทรัพย์สินทางวัฒนธรรม อิซุตสึยะขายเอกิเบ็นที่สถานีไมบาระตั้งแต่ปี 1889 จนถึงเดือนกุมภาพันธ์ 2025 ในนั้นมีกระดาษห่อ 156 แผ่น ผู้ผลิตแต่ละรายก็นับลายของตัวเองด้วย กระดาษห่อของเบ็นโตะชูไมของคิโยเค็นเป็นลายแบบที่สี่ และกระดาษห่อของอิกาเมชิของสถานีโมริทำขึ้นจากแบบที่สองที่ผู้ผลิตเคยใช้ ในเดือนตุลาคม 2022 เนื่องในวาระครบรอบ 150 ปีของการรถไฟ ผู้ผลิต 31 รายขายเอกิเบ็น 34 ชนิดในธีมการนำกลับมาทำใหม่ โดยหลายชนิดใช้กระดาษห่อพิมพ์ซ้ำ
กระดาษห่อของโทเงะ โนะ คามะเมชิ
โทเงะ โนะ คามะเมชิ ซึ่งโอกิโนยะเริ่มขายที่สถานีโยโกกาวะเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 มาในหม้อดินเผา และคาเกงามิผูกไว้บนฝาของหม้อ ประวัติสินค้าที่โอกิโนยะจัดทำเองแสดงกระดาษห่อเหล่านี้ 13 แบบ ตั้งแต่ปี 1960 ถึง 2019
กระดาษห่อสิบสองแบบตั้งแต่ปี 1960 ถึง 1997 ล้วนมีชื่อเขียนด้วยพู่กันเป็นแนวตั้งลงมาตามแผ่นกระดาษ และมีภาพวาดหม้อที่ปิดฝาอยู่ กระดาษห่อปี 1960 แบ่งตามแนวทแยง ด้านบนเป็นสีครีม มีภูเขาสีเขียวกับอาคารเตี้ยทอดยาว ส่วนด้านล่างเป็นสีเขียว กระดาษห่อปี 1962 เป็นสีเขียวเข้มทั้งแผ่น กระดาษห่อหกแบบตั้งแต่ปี 1968 ถึง 1981 เป็นสีฟ้าอ่อนหรือสีน้ำเงิน และสี่แบบตั้งแต่ปี 1986 ถึง 1997 เป็นสีส้ม โดยหม้อวาดด้วยสีแดง ตั้งแต่ปี 1979 มีวงรีข้างชื่อเขียนว่า 元祖 แปลว่า “ต้นตำรับ” ส่วนใหญ่ของทั้ง 13 แบบมีตราประทับวันที่ทรงกลมที่มุมล่างขวา กระดาษห่อที่แสดงไว้สำหรับปี 2019 เป็นอีกแบบหนึ่ง คือรูปคลื่นสีน้ำเงินลูกใหญ่กับคนในชุดกิโมโน ในปีนั้นลายสีส้มยังเป็นแบบที่ใช้กันตามปกติ
กระดาษห่อที่ถ่ายภาพไว้ในเดือนธันวาคม 2019 เป็นสีส้ม มีหม้อสีแดงและสติกเกอร์บอกวันและเวลาที่ควรบริโภคก่อน และผูกด้วยเชือกสีฟ้าอ่อน
ในสองวันของปี 2018 ในแคมเปญฉลองครบรอบ 130 ปีของสายชินเอ็ตสึ โทเงะ โนะ คามะเมชิขายที่สถานีคารุอิซาวะในกระดาษห่อที่ระลึกสองแบบที่ต่างกัน วันที่ 1 ตุลาคม 2021 กระดาษห่ออีกแบบหนึ่งทำขึ้นเพื่อระลึกถึงการวิ่งประจำเที่ยวสุดท้ายของชินคันเซ็นรุ่น E4 “Max” โดยของข้างในเป็นแบบปกติ ตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคมถึง 30 พฤศจิกายน 2022 ในฐานะหนึ่งในเอกิเบ็น 34 ชนิดที่นำกลับมาทำใหม่ โทเงะ โนะ คามะเมชิขายในกระดาษห่อที่พิมพ์ซ้ำจากลายสมัยที่เริ่มวางขาย ตั้งแต่วันที่ 11 กรกฎาคมถึง 28 กันยายน 2026 พิพิธภัณฑ์รถไฟในไซตามะจัดนิทรรศการเกี่ยวกับการออกแบบเอกิเบ็น ซึ่งบทแรกคือคาเกงามิ และโอกิโนยะเป็นหนึ่งในหกบริษัทที่ให้ความร่วมมือ
แหล่งอ้างอิง
- Tokyo Metropolitan Library: Wrappers and Covers (Kaga Collection)
- Kotobank: “Kakegami”
- Fukuoka City Museum (Japan Search): ekiben wrapper, Osaka Station
- Fukuoka City Museum (Japan Search): ekiben wrapper, Onomichi Station
- Nippon Broadcasting System, Ekiben Hizakurige (August 1, 2020): interview with Izumi Kazuo
- The Railway Museum: press release on the ekiben design exhibition (June 25, 2026)
- City of Maibara: Kōhō Maibara, August 2026 (PDF)
- Kyodo News via Akita Sakigake Shimpō: ekiben wrappers designated a cultural property (August 23, 2026)
- Japan Railway Station Concessions Central Association and Yokohama Archives of History: press release on the revival ekiben (September 29, 2022, PDF)
- artscape: review of the exhibition Ekiben mukashi monogatari (2015–16)
- Oginoya: Company timeline
- Shinano Railway: press release (October 18, 2018, PDF)
- Kotobank: “Ekiben” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
