ดารุมะ เบ็นโตะ เอกิเบ็นของทาคาซากิในตุ๊กตาดารุมะสีแดง

ดารุมะ เบ็นโตะคือเอกิเบ็นของสถานีทาคาซากิ จังหวัดกุนมะ เป็นข้าวปรุงรสโชยุโปะด้วยไก่และผักภูเขา บรรจุในภาชนะสีแดงรูปตุ๊กตา “ดารุมะ” ซึ่งใช้เป็นกระปุกออมสินได้เมื่อกินเสร็จ ที่มีรูปทรงนี้เพราะทาคาซากิทำดารุมะมากกว่าที่ใดในญี่ปุ่น และทุกเดือนมกราคมจะมีงานขายดารุมะที่วัดโชรินซัง ดารุมะจิ ซึ่งอยู่ชายขอบเมือง

ในภาชนะสีแดงมีอะไร

ทาคาซากิเบ็นโต หรือที่รู้จักกันว่าทาคาเบ็น วางขายดารุมะ เบ็นโตะในปี 1960 ข้าวเป็น “ชาเมชิ” ซึ่งหุงกับโชยุ ด้านบนมีผักภูเขาและเห็ดต้มเคี่ยว ยอดหน่อไม้ เห็ดชิตาเกะ ไก่เย็น ไก่ม้วนรากโกโบ ถั่ว “ฮานามาเมะ” ต้มเคี่ยว คนเนียกุสีดำและสีแดง เกาลัด มะเขือม่วงลูกเล็กดอง “ยามาโงโบ” (โกโบภูเขา) และ “ยามากูราเงะ” ซึ่งเป็นก้านผักกาดหอมตากแห้งหั่นเส้นที่เคี้ยวกรุบ

ทาคาเบ็นอธิบายอาหารชุดนี้ว่าเป็นผลผลิตจากภูเขาที่ปรุงและจัดแบบ “ฟูจะเรียวริ” อาหารมังสวิรัติที่มาจากจีนและสืบทอดกันในวัดของนิกายเซนสายโอบากุ วัดโชรินซัง ดารุมะจิเป็นวัดสายโอบากุ

มื้อกลางวันที่เหลือกระปุกออมสินไว้ให้

ภาชนะดารุมะ เบ็นโตะรุ่นแรกเป็นเซรามิก ปัจจุบันเป็นพลาสติกสีแดง ซึ่งนำมาใช้เพราะถือง่ายกว่าและถูกสุขอนามัยกว่า ฝาขึ้นรูปเป็นใบหน้าของดารุมะ และปากเป็นช่อง ซึ่งทำให้ภาชนะเปล่าใช้เป็นกระปุกออมสินได้ ในเดือนพฤศจิกายน 2000 ทาคาเบ็นเพิ่มดารุมะ เบ็นโตะรุ่นเฮลโลคิตตี้ ซึ่งทำตามคำขอของซานริโอ โดยภาชนะกลายเป็นกล่องข้าวเฮลโลคิตตี้ได้

ตั้งแต่ราวปี 1955 เอกิเบ็นที่ตั้งชื่อตามของขึ้นชื่อประจำถิ่นปรากฏขึ้นทั่วญี่ปุ่น ตัวอย่างเด่นคือโทเงะ โนะ คามะเมชิ ซึ่งวางขายที่สถานีโยโกกาวะ ซึ่งอยู่ไกลออกไปตามเส้นทางจากทาคาซากิ เมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 ในหม้อดินเผามาชิโกะยากิ ดารุมะ เบ็นโตะตามมาในสองปีให้หลัง ในภาชนะเซรามิกเช่นกัน รายชื่อเอกิเบ็นขึ้นชื่อในสารานุกรมญี่ปุ่นเล่มหนึ่งเอ่ยถึงทั้งสองต่อกัน คือดารุมะ เบ็นโตะของสถานีทาคาซากิ และโทเงะ โนะ คามะเมชิของสถานีโยโกกาวะ

ดารุมะคืออะไร

ดารุมะเป็นชื่อภาษาญี่ปุ่นของพระโพธิธรรม พระภิกษุจากอินเดียที่ถือกันว่าเป็นผู้ก่อตั้งนิกายเซนในจีน ซึ่งท่านเดินทางไปถึงในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 6 ว่ากันว่าท่านนั่งสมาธิหันหน้าเข้ากำแพงอยู่เก้าปีที่วัดเส้าหลินบนเขาซงซาน ตุ๊กตาแสดงภาพท่านในท่านั่ง ห่มจีวรสีแดงคลุมตั้งแต่ศีรษะลงมาจนมองไม่เห็นแขนและขา

ดารุมะถ่วงน้ำหนักไว้ที่ฐาน จึงตั้งกลับขึ้นมาเองเมื่อถูกผลักล้ม ของเล่นที่ตั้งกลับขึ้นเองได้ทำกันในญี่ปุ่นในสมัยมูโรมาจิ (1336–1573) และเชื่อกันว่าดารุมะกระดาษปาเปเยมาเชที่ทำด้วยหลักเดียวกันปรากฏขึ้นในเอโดะ ซึ่งคือโตเกียวในปัจจุบัน ตั้งแต่ศักราชเคียวโฮ (1716–36) เป็นต้นมา ดารุมะแพร่ไปทั่วประเทศในฐานะเครื่องรางนำโชค พร้อมกับคำกล่าว “นานาโกโรบิ ยาโอกิ” หรือ “ล้มเจ็ดครั้ง ลุกแปดครั้ง” เมื่อไข้ทรพิษระบาดในเอโดะ ผู้คนเชื่อว่าสีแดงขับไล่สิ่งร้ายได้ และดารุมะสีแดงก็ถูกวางไว้ข้างหมอนของเด็กที่ป่วย

ในญี่ปุ่นตะวันออก โดยเฉพาะอย่างยิ่งภูมิภาคคันโตรอบโตเกียว ดารุมะส่วนใหญ่ขายโดยมีตาสีขาวว่างเปล่า ตั้งแต่ราวจังหวัดไอจิไปทางตะวันตก ส่วนใหญ่เขียนตาดำไว้แล้วและคาดผ้าโพกศีรษะ เจ้าของดารุมะตาว่างจะอธิษฐานแล้วเขียนตาดำหนึ่งข้าง สำหรับดารุมะทาคาซากิ ข้างนั้นคือตาซ้ายของตุ๊กตา ซึ่งอยู่ทางขวาเมื่อเราหันหน้าเข้าหา ตาอีกข้างจะเขียนเมื่อคำอธิษฐานเป็นจริงหรือเมื่อผ่านไปหนึ่งปีอย่างปลอดภัย

งานหน้าหนาวของชาวไร่ไหม

ดารุมะทาคาซากิทำกันในย่านโทโยโอกะและยาวาตะเป็นหลัก และก่อนที่หมู่บ้านโทโยโอกะจะรวมเข้ากับทาคาซากิในปี 1955 เคยเรียกว่าดารุมะโทโยโอกะ ยามางาตะ โทโมโงโรแห่งโทโยโอกะได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้เริ่มงานฝีมือนี้ในศักราชคันเซ (1789–1801) ตามที่วัดโชรินซัง ดารุมะจิเล่าไว้ หลังภูเขาไฟอาซามะปะทุในปี 1783 ก็เกิดทุพภิกขภัยตามมา และโทงากุ เจ้าอาวาสรูปที่เก้าของวัด แกะแม่พิมพ์ไม้จากภาพวาดพระโพธิธรรมแบบลากเส้นเดียวของพระผู้ก่อตั้งวัด แล้วสอนโทโมโงโรให้ทำดารุมะกระดาษปาเปเยมาเช ซึ่งนำไปขายในงานเทศกาลปีใหม่ของวัด

ชาวไร่ทำดารุมะตั้งแต่ฤดูใบไม้ร่วงถึงฤดูใบไม้ผลิ หลังเกี่ยวข้าวและหว่านข้าวสาลีแล้ว ในตอนแรกสีแดงหายากและทำกันได้น้อย สิ่งนี้เปลี่ยนไปเมื่อท่าเรือโยโกฮาม่าเปิดในปี 1859 สีแดงสดเริ่มเข้ามา ไหมดิบส่งออกไป และการเลี้ยงไหมก็แพร่หลาย กุนมะเลี้ยงหนอนไหมมานานแล้ว หนอนไหมลอกคราบสี่ครั้งก่อนชักใยทำรัง และชาวไร่เรียกการออกจากคราบแต่ละครั้งว่า “โอกิรุ” ซึ่งแปลว่า “ลุกขึ้น” ตุ๊กตาที่ลุกขึ้นเสมอจึงกลายเป็นผู้คุ้มครองของพวกเขา

ช่างแกะแม่พิมพ์ชื่ออาชินะ เท็ตสึจูโร อดีตซามูไรของแคว้นคานาซาวะ รับฟังคนที่อยากให้ตุ๊กตาดูเหมือนรังไหม และทำแม่พิมพ์ที่กลมขึ้น โดยเว้นที่บนท้องไว้สำหรับตัวอักษร 福入 (ฟูกูอิริ) ซึ่งแปลว่า “โชคเข้ามา” ดารุมะทาคาซากิยังคงทำตามแบบนั้น คิ้วเขียนเป็นรูปนกกระเรียน และหนวดที่ลากจากจมูกถึงปากเขียนเป็นรูปเต่า ส่วนคำอธิษฐานอย่างความปลอดภัยของครอบครัวและความสำเร็จในการค้าเขียนด้วยสีทองที่ไหล่ ตัวอักษรบนดารุมะพบได้น้อยในที่อื่นของญี่ปุ่น

ราวปี 1909 มีผู้ผลิต 18 ราย ในปี 1915 เมื่อมีกว่า 40 ราย พวกเขาตั้งองค์กรที่ปัจจุบันคือสหกรณ์ผู้ผลิตตุ๊กตาดารุมะจังหวัดกุนมะ สหกรณ์มีโรงทำที่เป็นสมาชิกราว 50 แห่ง และตามตัวเลขของสหกรณ์เองเมื่อราวปี 2003 สมาชิกส่งดารุมะออกขายราวปีละ 900,000 ตัว ซึ่งเป็นส่วนใหญ่อย่างมากของดารุมะกระดาษปาเปเยมาเชของญี่ปุ่น ลมหนาวแห้งของกุนมะที่เรียกว่า “คารักกาเซะ” เหมาะกับงานแปะกระดาษและลงสี เดิมลำตัวขึ้นรูปโดยแปะกระดาษทีละแผ่นบนแม่พิมพ์ไม้ เครื่องจักรเข้ามาทำงานนี้แทนตั้งแต่ราวทศวรรษ 1970 และปัจจุบันลำตัวส่วนใหญ่ขึ้นรูปจากเยื่อกระดาษด้วยสุญญากาศ ส่วนใบหน้ายังเขียนด้วยมือทีละตัว

วัดกับงานขายดารุมะ

วัดโชรินซัง ดารุมะจิตั้งอยู่บนที่สูงทางใต้ของแม่น้ำอูซุย เรื่องราวของวัดเริ่มในปี 1680 เมื่อนักบวชจาริกชื่ออิจิเรียวแกะรูปพระโพธิธรรมนั่งจากท่อนไม้เก่ามีกลิ่นหอมที่น้ำท่วมพัดลงมาตามแม่น้ำ วัดก่อตั้งในปี 1697 โดยซาไก ทาดาตากะ เจ้าเมืองมาเอบาชิ เพื่อคุ้มครองปราสาทของตนจากทิศอัปมงคล บรูโน เทาท์ สถาปนิกชาวเยอรมัน พักอยู่ในบ้านหลังเล็กในบริเวณวัดที่ชื่อเซ็นชินเต เป็นเวลาสองปีสามเดือนนับจากวันที่ 1 สิงหาคม 1934

งานขายดารุมะของวัด คือโชรินซัง นานากูซะ ไทไซ ดารุมะอิจิ จัดขึ้นทุกปีในวันที่ 6 และ 7 มกราคม ตั้งแต่ปี 2017 ทางเมือง สมาคมการท่องเที่ยวของเมือง และสหกรณ์ผู้ผลิต ยังจัดงานทาคาซากิ ดารุมะอิจิในสองวันแรกของปีด้วย บนถนนใหญ่ที่ทอดจากทางออกฝั่งตะวันตกของสถานีทาคาซากิ ในปี 2020 งานนี้มีผู้มาร่วม 370,000 คน หนังสือปี 1829 ชื่อ “ทาคาซากิ ดันซูโช” แสดงภาพดารุมะวางขายในตลาดนัดแรกของปีที่ทามาจิ กลางเมือง

จากทาคาซากิถึงโยโกกาวะ

ทาคาซากิเป็นเมืองพักแรมบนทางหลวงนากาเซ็นโด ตรงทางแยกที่มิกูนิไคโดแยกออกไปยังเอจิโงะ ซึ่งคือนีงาตะในปัจจุบัน ทางรถไฟจากอุเอโนะในโตเกียวมาถึงที่นี่ในเดือนพฤษภาคม 1884 ปีที่ทาคาเบ็นถือเป็นปีก่อตั้ง ปัจจุบันโฮกูริกุชินคันเซ็นแยกจากโจเอ็ตสึชินคันเซ็นที่ทาคาซากิเพื่อมุ่งไปคารุอิซาวะและนากาโนะ ทาคาซากิเป็นสถานีที่สามในญี่ปุ่นที่ขายเอกิเบ็น ในเดือนมีนาคม 1886 ต่อจากอุตสึโนมิยะและโยโกกาวะ

สายหลักชินเอ็ตสึออกจากทาคาซากิเลียบแม่น้ำอูซุย และปัจจุบันสิ้นสุดที่โยโกกาวะซึ่งอยู่ห่างออกไป 29.7 กิโลเมตร ที่เชิงช่องเขาอูซุย ช่วงนั้นเปิดเมื่อวันที่ 15 ตุลาคม 1885 และโอกิโนยะเริ่มกิจการที่สถานีโยโกกาวะในวันเดียวกัน ระหว่างทาง เส้นทางนี้ตัดผ่านโทโยโอกะ ในเดือนธันวาคม 2024 สถานีใหม่ที่วางแผนจะสร้างที่นั่น ระหว่างคิตะทาคาซากิกับกุมมะยาวาตะ ได้รับการตั้งชื่อว่าโทโยโอกะดารุมะ

แหล่งอ้างอิง

• Takaben: Daruma Bento
• Takaben: Company profile
• Takaben: Hello Kitty Daruma Bento
• Takasaki City: The history of Takasaki daruma
• Takasaki City: About Takasaki daruma
• Takasaki City: Kōhō Takasaki, October 15, 2016 (PDF)
• Takasaki City: Kōhō Takasaki, April 2025, on Toyooka-Daruma Station (PDF)
• Takasaki Daruma-ichi: official site
• Gunma Daruma Doll Manufacturers' Cooperative Union: What is Takasaki daruma
• Gunma Daruma Doll Manufacturers' Cooperative Union: History
• Gunma Daruma Doll Manufacturers' Cooperative Union: How daruma are made
• Gunma Prefecture: Takasaki daruma (traditional crafts)
• Shōrinzan Daruma-ji: History
• Shōrinzan Daruma-ji: The temple of the engi daruma
• Shōrinzan Daruma-ji: Bruno Taut
• Kotobank: “Daruma”
• Kotobank: “Fucha ryōri”
• Kotobank: “Takasaki”
• Kotobank: “Shin-etsu Main Line”
• Kotobank: “Ekiben” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
• Oginoya: Company timeline

ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):

• puffyjet / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
• Qurren / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, 2014
• Crisco 1492 / Wikimedia Commons, Public domain, 2015
• 小池 隆 / Wikimedia Commons, CC BY 3.0, 2013