เอกิเบ็น เบ็นโตะที่ขายตามสถานีรถไฟของญี่ปุ่น เริ่มต้นในปี 1885 จากข้าวปั้นสองก้อนกับหัวไชเท้าดองที่สถานีอุตสึโนมิยะ ต่อมากลายเป็นอาหารบรรจุกล่องที่มีกับข้าว ยังคงขายต่อเนื่องตลอดช่วงที่ขัดสนที่สุดระหว่างสงครามและหลังสงคราม และตั้งแต่ทศวรรษ 1950 ก็เริ่มมีรสชาติของแต่ละท้องถิ่น
ข้าวปั้นสองก้อนกับผักดอง
เรื่องที่เล่ากันโดยทั่วไปเริ่มในเดือนกรกฎาคม 1885 เมื่อเส้นทางของบริษัทรถไฟนิปปงจากอุเอโนะในโตเกียวไปถึงอุตสึโนมิยะ ชิโรกิยะ ที่พักในอุตสึโนมิยะ จัดอาหารให้คนงานที่สร้างทางรถไฟสายนี้อยู่ก่อนแล้ว และเมื่อบริษัทรถไฟขอมา ก็เริ่มขายอาหารให้ผู้โดยสารที่สถานี อาหารนั้นคือข้าวปั้นสองก้อนกับหัวไชเท้าดองห่อด้วยกาบไผ่ ราคา 5 เซ็น ในเวลานั้นข้าวหน้าปลาไหลหนึ่งชามราคา 10 เซ็น จึงนับว่าแพง ถึงอย่างนั้นก็ยังขาดทุน เพราะรถไฟวิ่งเพียงวันละสี่เที่ยวไปกลับ และผู้โดยสารมีน้อย
สถานีที่สองที่ขายเอกิเบ็นคือโยโกกาวะบนสายหลักชินเอ็ตสึ ในเดือนตุลาคมปีเดียวกัน ผู้ขายคือโอกิโนยะ และสิ่งที่ขายคือ “โอมุสุบิ” หรือข้าวปั้น สถานีที่สามคือทาคาซากิ ในเดือนมีนาคม 1886 ผู้ประกอบการเอกิเบ็นยุคแรกจำนวนมากเคยช่วยให้ทางรถไฟสร้างสำเร็จ และได้รับอนุญาตให้ขายเป็นการตอบแทน ทุกวันนี้เจ้าของกิจการรุ่นที่สามหรือรุ่นที่สี่ในหมู่ผู้ประกอบการเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องแปลก
อาหารบรรจุกล่องปรากฏขึ้น
เอกิเบ็นแรกที่เปลี่ยนจากข้าวปั้นเป็นอาหารครบมื้อขายที่ฮิเมจิ เมื่อทางรถไฟซันโยจากโกเบมาถึงที่นั่น หนังสืออ้างอิงระบุปีไว้ว่า 1888 บ้าง 1889 บ้าง กาบไผ่ถูกแทนที่ด้วยกล่องสองชั้นที่ทำจากแผ่นไม้ไสบาง ข้างในมีเนื้อปลาบดนึ่ง ปลาไท “คินตง” (ของบดรสหวาน) “ดาเตะมากิ” (ไข่ม้วนรสหวาน) ไก่ หัวลิลลี่ ผักดองแบบนาระ และอื่น ๆ
เอกิเบ็นแพร่หลายตั้งแต่ปลายสมัยเมจิจนถึงช่วงปีแรก ๆ ของสมัยไทโช ในสมัยไทโช กล่องบางแบบยึดสองชั้นเข้าด้วยกันที่มุมหนึ่งด้วยตัวหนีบโลหะขนาดเล็ก เพื่อให้ยืนกินในตู้รถไฟที่แน่นขนัดได้ เอกิเบ็นตั้งแต่ภูมิภาคคันโตขึ้นไปทางเหนือตามหลังเอกิเบ็นของภูมิภาคคันไซ ที่อุตสึโนมิยะและที่อื่น ๆ สิ่งเดียวที่เปลี่ยนไปจนถึงช่วงปีท้าย ๆ ของสมัยไทโช ซึ่งสิ้นสุดในปี 1926 คือหัวไชเท้าดองกลายเป็นบ๊วยดอง
เอกิเบ็นที่ไม่เคยหยุด
นับตั้งแต่เริ่มต้น เอกิเบ็นขายต่อเนื่องมาแทบไม่ขาดช่วง การขายหยุดลงโดยสิ้นเชิงเพียงครั้งเดียวในเดือนกันยายน 1923 เป็นเวลาไม่กี่วันที่รถไฟวิ่งไม่ได้ในพื้นที่ที่ประสบแผ่นดินไหวใหญ่คันโต ส่วนในช่วงการโจมตีทางอากาศของสงครามโลกครั้งที่สอง การขายก็ยังดำเนินต่อไป
เอกิเบ็นที่แย่ที่สุดทั้งของข้างในและรสชาติ คือเอกิเบ็นในช่วงสงครามและช่วงหลังสงครามใหม่ ๆ อาหารอยู่ในระบบปันส่วน และการซื้อเอกิเบ็นต้องใช้คูปองอาหารควบคู่กับเงินสด ในกล่องอาจมีข้าวเพียงน้อยนิดกับสาหร่ายฮิจิกิต้มเกลือเท่านั้น หรือเป็นขนมปังผสมรำ กับฟักทอง ใบหัวไชเท้า และใบแครอตต้มเกลือ ไม่มีเนื้อสัตว์และไม่มีปลา ถึงอย่างนั้นก็ยังมีคนต่อแถวยาวบนชานชาลา
ในปี 1951 ผู้ผลิตเอกิเบ็นเริ่มได้รับการจัดสรรข้าวเป็นพิเศษ สำหรับผู้โดยสารรถไฟเท่านั้น เบ็นโตะมากุโนอูจิกลับมาอีกครั้ง และเอกิเบ็นที่มีเอกลักษณ์ของท้องถิ่นและมีความคิดสร้างสรรค์ก็เริ่มปรากฏ
เอกิเบ็นพิเศษ
การรถไฟแห่งชาติแบ่งเอกิเบ็นเป็นสองประเภท เอกิเบ็นธรรมดาคือมากุโนอูจิ ทำให้ถูกปากคนหลากหลาย เอกิเบ็นพิเศษคือข้าวที่มีวัตถุดิบพิเศษอย่างเนื้อสัตว์หรือปลาเป็นหลัก ก่อนสงคราม ประเภทพิเศษหมายถึงข้าวหน้าไก่ หรือซูชิปลาอายุในฤดูร้อน และแทบไม่มีอย่างอื่น
ตั้งแต่ราวปี 1955 เอกิเบ็นที่มีชื่อทำนอง “ข้าวอย่างนั้นอย่างนี้” หรือ “ซูชิอย่างนั้นอย่างนี้” ปรากฏขึ้นทั่วประเทศ ตัวอย่างเด่นคือโทเงะ โนะ คามะเมชิของสถานีโยโกกาวะ ซึ่งวางขายในเดือนกุมภาพันธ์ 1958 ในเดือนเดียวกันนั้น งานเอกิเบ็นแฟร์ระดับประเทศครั้งแรกก็จัดขึ้นที่ห้างทาคาชิมายะในโอซาก้า
หนึ่งพันห้าร้อยชนิด
เมื่อถึงปี 1982 มีเอกิเบ็นราว 1,500 ชนิด ในจำนวนนี้ 1,035 ชนิดเป็นประเภทพิเศษ และ 521 ชนิดเป็นซูชิ ขายที่ 345 สถานี โดยผู้ผลิต 384 ราย สิบปีก่อนหน้านั้น ในเดือนมีนาคม 1972 เมื่อชินคันเซ็นขยายเส้นทางจากชินโอซาก้าไปทางตะวันตกถึงโอกายามะ เอกิเบ็นราคา 1,000 เยนกล่องแรกปรากฏขึ้นที่สถานีชินโกเบ เป็นเบ็นโตะชาบูชาบู
แหล่งอ้างอิง
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
- Qurren / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, 2017
- pcs34560 / Wikimedia Commons, Public domain, 2016
