“เบ็นโตะ” คืออาหารที่พกไปกินนอกบ้าน คำนี้ยังหมายถึงข้าวกับกับข้าวที่ร้านอาหารและร้านค้าจัดใส่กล่องขายด้วย เบ็นโตะเริ่มต้นจากข้าวปั้นที่ห่อด้วยใบไม้หรือกาบไผ่ พอถึงสมัยเอโดะ กล่องและของข้างในก็ประณีตขึ้น และเกิดเบ็นโตะ “มากุโนอูจิ” ซึ่งทำไว้ให้กินระหว่างองก์ของละคร
ข้าวห่อใบไม้
เดิมทีเบ็นโตะเป็นของที่คนทำงานกลางแจ้งซึ่งกลับไปกินข้าวที่บ้านไม่ได้พกติดตัวไป จะพกอะไรก็ขึ้นอยู่กับว่าท้องถิ่นนั้นกินอะไร อาจเป็นข้าว ข้าวฟ่าง หรือพืชหัว โดยมีมิโซะ ผักดอง หรือ “อุเมโบชิ” ซึ่งก็คือบ๊วยดอง เป็นเครื่องเคียง ภาชนะมีทั้งห่อที่สานจากฟางหรือต้นกก ตะกร้าที่สานจากหลิวหรือไผ่ และ “วัปปะ” กล่องที่ทำโดยดัดแผ่นไม้ซีดาร์หรือไม้ซากุระบาง ๆ ให้โค้ง ใบโอ๊กและใบแมกโนเลียขนาดใหญ่ ใบไผ่ซาซะ และกาบไผ่ก็ใช้ห่อเช่นกัน
นักเดินทางก็ต้องใช้เบ็นโตะเช่นกัน บันทึกจากสมัยโบราณและสมัยกลางกล่าวถึงข้าวสุกตากแห้งและข้าวปั้นที่นำติดตัวไประหว่างเดินทาง ข้าวปั้นปรากฏในงานเขียนตั้งแต่สมัยเฮอังแล้ว และเมื่อจับคู่กับอุเมโบชิก็กลายเป็นรูปแบบมาตรฐานอย่างหนึ่งของเบ็นโตะ
ที่มาของคำ
มีคำอธิบายอยู่สองทาง ทางหนึ่งบอกว่าโอดะ โนบูนางะ ซึ่งต้องเลี้ยงอาหารคนจำนวนมากที่ปราสาทอาซูจิ ให้แบ่งอาหารใส่ภาชนะเรียบง่ายแล้วแจกจ่าย และเรียกสิ่งนี้ว่าเบ็นโตะ อีกทางหนึ่งบอกว่าคำนี้เพี้ยนมาจาก “เม็นสึ” ซึ่งเป็นภาชนะใส่อาหารสำหรับหนึ่งคน ผ่าน “เม็นโต” จนกลายเป็น “เบ็นโต”
มากุโนอูจิ: มื้ออาหารสำหรับโรงละคร
เบ็นโตะพัฒนาไปมากในสมัยเอโดะ มีชุดกล่องซ้อนชั้นอันหรูหราที่เรียกว่า “ซาเงจู” ส่วนกล่องเบ็นโตะทั่วไปเป็นเครื่องเขิน เซรามิก หรือไม้ ผู้คนในเมืองพกเบ็นโตะไปเที่ยวนอกบ้านและไปดูละคร
เบ็นโตะมากุโนอูจิได้ชื่อมาจากช่วงเวลาที่กิน นั่นคือตอนที่ม่าน หรือ “มากุ” ปิดอยู่ระหว่างองก์ ในปลายสมัยเอโดะ ร้านชื่อมังกิวที่นิฮมบาชิ โยชิโจขายเบ็นโตะสำหรับโรงละครในชื่อนี้ มากุโนอูจิมีข้าวที่กดเป็นก้อนเล็ก ๆ ทรงถังแล้วโรยงา บรรจุมากับกับข้าวหลายอย่าง เช่น ปลาย่าง ไข่ม้วน เนื้อปลาบดนึ่ง และของต้มเคี่ยว
เอกิเบ็น เบ็นโตะที่ขายตามสถานีรถไฟ ปรากฏขึ้นในปี 1885 เอกิเบ็นรับเอามากุโนอูจิมาใช้ ชื่อนี้จึงแพร่หลายไปพร้อมกัน และปัจจุบันเป็นเบ็นโตะแบบที่พบได้ทั่วไปที่สุดในญี่ปุ่น ในทศวรรษ 1950 เอกิเบ็นทั่วไปคือมากุโนอูจิเย็นชืด ซึ่งเป็นสิ่งที่นักเดินทางที่สถานีโยโกกาวะนึกถึงเมื่อพวกเขาขอของอุ่น ๆ และได้รับโทเงะ โนะ คามะเมชิ
โชกาโด: กล่องที่แบ่งเป็นสี่ช่อง
เบ็นโตะ “โชกาโด” เสิร์ฟในกล่องสี่เหลี่ยมจัตุรัสขอบสูง มีฝาครอบลงบนกล่อง ข้างในแบ่งด้วยแผ่นกั้นรูปกากบาท จึงจัดข้าว ของต้มเคี่ยว และของย่างแยกกันได้ และรสชาติไม่ปนกัน กล่องนี้สืบย้อนไปถึงเรื่องเล่าเกี่ยวกับโชกาโด โชโจ พระและนักปราชญ์ในต้นสมัยเอโดะ ผู้เก็บสีวาดภาพไว้ในกล่องที่แบ่งช่องแบบนี้
ทำไว้เพื่อกินทีหลัง
อาหารสำหรับเบ็นโตะเลือกโดยคิดถึงสิ่งที่จะเกิดขึ้นหลังบรรจุลงกล่อง ต้องไม่มีน้ำซึมออกมา รสชาติและสีต้องคงอยู่เมื่อเย็นลงและเมื่อเวลาผ่านไป ของที่เสียง่ายจะไม่ใส่ ของที่ปรุงด้วยความร้อนต้องทำให้สุกทั่วถึง และต้องพักข้าวให้เย็นดีก่อนปิดฝา
ตั้งแต่ปลายสมัยเมจิถึงสมัยไทโช บางคนไปทำงานโดยห้อยเบ็นโตะไว้ที่เอว และ “โคชิเบ็น” หรือ “เบ็นโตะที่เอว” ก็กลายเป็นฉายาของพนักงานออฟฟิศเงินเดือนน้อย ทุกวันนี้มีทั้งเบ็นโตะแบบจีน เบ็นโตะแบบตะวันตก เบ็นโตะหมูชุบแป้งทอด และอีกมากมาย และภาชนะก็เป็นพลาสติกมากขึ้นเรื่อย ๆ
แหล่งอ้างอิง
- Kotobank: “Bentō” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
- Kotobank: “Makunouchi bentō” (Japanese dictionaries)
- Kotobank: “Shōkadō bentō” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
- Oginoya: The story behind Tōge no Kamameshi
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
