เบ็นโตะชูไมคือเอกิเบ็น หรือเบ็นโตะสถานีรถไฟ ของโยโกฮาม่า เป็นกล่องไม้ไสบางที่บรรจุข้าวก้อนทรงถัง “ชูไม” หรือขนมจีบหมูผสมหอยเชลล์ห้าลูก และกับข้าวหนึ่งชุด คิโยเค็น ผู้ผลิต เริ่มกิจการที่สถานีโยโกฮาม่าในปี 1908 คิดชูไมที่อร่อยแม้เย็นแล้วได้ในปี 1928 และสร้างเบ็นโตะนี้ขึ้นโดยมีชูไมเป็นหลักในปี 1954
ในกล่องมีอะไร
ข้าวมาเป็นก้อนทรงถังเล็ก ๆ แปดก้อน โรยงาดำและวางบ๊วย “อุเมะ” ลูกเล็กไว้ด้านบน และหุงด้วยไอน้ำ ข้าง ๆ มีชูไมห้าลูก ปลาทูน่าที่หมักแล้วย่าง เนื้อปลาบดนึ่ง “คามาโบโกะ” หนึ่งแผ่น ไก่ทอดหนึ่งชิ้น ไข่ม้วน หน่อไม้ต้มเคี่ยว แอปริคอต และสาหร่ายคมบุซอยกับขิงหั่นฝอย ปลาย่าง ไข่ม้วน และเนื้อปลาบดนึ่ง เรียกกันว่าสามสมบัติศักดิ์สิทธิ์ของเบ็นโตะมากุโนอูจิ และงาบนข้าวทรงถังก็เป็นรูปแบบดั้งเดิมเช่นกัน รองจากชูไม หน่อไม้เป็นของที่คนชอบที่สุดในกล่อง
ชูไมเป็นติ่มซำของจีน ทำจากหมูสับและต้นหอมสับ ห่อด้วยแผ่นแป้งสาลีแล้วนึ่ง ของคิโยเค็นมีขนาดพอดีคำและทำจากหมูผสมหอยเชลล์แห้ง บริษัทสะกดคำนี้ในแบบของตัวเองว่า “ชิอูไม”
กล่องทำจาก “เคียวงิ” ไม้อย่างสปรูซหรือสนแดงที่ไสเป็นแผ่นบาง ซึ่งเป็นวัสดุที่ใช้ทำกล่องเบ็นโตะและกล่องขนม คิโยเค็นนับกล่องไม้เป็นหนึ่งในสิ่งที่ทำเพื่อให้อาหารอร่อยแม้เย็นแล้ว กระดาษห่อเป็นสีเหลือง มีมังกรแดงถือลูกแก้ว เป็นลายแบบที่สี่ ส่วนแบบแรกเป็นรูปท่าเรือโยโกฮาม่ากับนกนางนวล
สถานีที่อยู่ใกล้โตเกียวเกินไป
ทางรถไฟสายแรกของญี่ปุ่นเปิดระหว่างชิมบาชิกับโยโกฮาม่าเมื่อวันที่ 14 ตุลาคม 1872 คิโยเค็นก่อตั้งในปี 1908 ที่สถานีโยโกฮาม่าแห่งแรก ซึ่งปัจจุบันคือสถานีซากุรางิโจ คูโบะ ฮิซายูกิ ผู้ก่อตั้ง เคยเป็นนายสถานีคนที่สี่ของที่นั่น หลังเขาเกษียณ ใบอนุญาตค้าขายภายในสถานีออกให้ในชื่อโคโตะ ภรรยาของเขา กิจการขายเครื่องดื่มอย่างนมและน้ำอัดลม ขนมโมจิ และซูชิ ในปี 1915 สถานีโยโกฮาม่าย้ายไปที่ตั้งใหม่ คิโยเค็นย้ายตามไป และเริ่มขายเอกิเบ็นในปีนั้น
สถานีโยโกฮาม่าเป็นที่ที่ขายเอกิเบ็นได้ยาก เพราะอยู่ใกล้สถานีโตเกียวมาก เมืองนี้ซึ่งเป็นท่าเรือที่เปิดในปี 1859 ก็ยังไม่มีอะไรที่เรียกได้ว่าเป็นของขึ้นชื่อ หลังแผ่นดินไหวใหญ่คันโตปี 1923 ซึ่งคิโยเค็นเลี้ยงนักเดินทางด้วยข้าวหน้าเนื้อและข้าวแกงกะหรี่ที่หน้าสถานี โนนามิ โมกิจิ ผู้นำบริษัท ก็เริ่มลงมือสร้างของขึ้นชื่อขึ้นมาร่วมกับหลานชายของผู้ก่อตั้ง ที่นังกิมมาจิ ซึ่งคือไชน่าทาวน์โยโกฮาม่าในปัจจุบัน ทั้งสองสังเกตเห็นชูไมที่ร้านอาหารเสิร์ฟเป็นของเรียกน้ำย่อย ชูไมเหล่านั้นอร่อยตอนออกจากซึ้งใหม่ ๆ และเสียรสเมื่อเย็นลง ส่วนคิโยเค็นอยากได้ของสำหรับกินบนรถไฟที่อร่อยแม้เย็นแล้ว บริษัทจึงเชิญพ่อครัวติ่มซำจากนังกิมมาจิมา และหลังลองผิดลองถูกราวหนึ่งปี ในปี 1928 ก็ได้ชูไมหมูผสมหอยเชลล์แห้งที่เป็นเช่นนั้น ชูไมนี้ทำขนาดพอดีคำเพื่อไม่ให้หกในตู้รถไฟที่โคลงเคลง
สาวชิอูไมบนชานชาลา
คิโยเค็นสูญเสียสำนักงานขายและร้านอาหารในการโจมตีทางอากาศที่โยโกฮาม่าในปี 1945 ราวปี 1948 การควบคุมยามสงครามถูกยกเลิก และบริษัทก็ทำชูไมหมูได้อีกครั้ง ในปี 1950 ด้วยความหวังจะนำความสดใสกลับคืนสู่โยโกฮาม่าหลังสงคราม บริษัทส่ง “ชิอูไม มูซูเมะ” หรือสาวชิอูไม ขึ้นไปบนชานชาลาของสถานีโยโกฮาม่า พวกเธอสวมชุดกระโปรงสีแดงพร้อมสายสะพาย ถือชูไมในตะกร้าหิ้ว และขายที่หน้าต่างรถไฟ
ในปี 1952 สาวชิอูไมปรากฏใน “ยัสซะ มสซะ” นวนิยายที่ชิชิ บุนโรกุ นักเขียนชาวโยโกฮาม่า เขียนลงเป็นตอนในหนังสือพิมพ์ไมนิจิ ชิมบุน และนวนิยายเรื่องนี้ถูกสร้างเป็นภาพยนตร์ในปีถัดมา พวกเธอเป็นที่รู้จักทั่วญี่ปุ่น และยอดขายชูไมก็เพิ่มขึ้น ปัจจุบันคิโยเค็นทำชูไมราววันละ 800,000 ลูก
เบ็นโตะของปี 1954
เมื่อถึงปี 1954 ชูไมลงหลักปักฐานเป็นของขึ้นชื่อของโยโกฮาม่าแล้ว และคิโยเค็นอยากได้เอกิเบ็นที่มีชูไมเป็นหลักและมีได้เฉพาะที่นั่น เบ็นโตะชูไมรวมของมาตรฐานของเอกิเบ็น คือปลาย่างและไข่ม้วน เข้ากับสินค้าขึ้นชื่อสามอย่าง ได้แก่ ชูไมของคิโยเค็นเอง คามาโบโกะของโยโกฮาม่า และผักดอง “ฟูกูจินซูเกะ” จากชูเอ็ตสึ ร้านในอุเอโนะ โตเกียว ที่ว่ากันว่าเป็นผู้คิดผักดองชนิดนี้ ตอนนั้นมีชูไมสี่ลูก ปลาเป็นปลาบุริเทริยากิ และมีกุ้งทอดแทนไก่ทอด เพราะชูไมเป็นที่นิยมอยู่แล้ว เบ็นโตะนี้จึงขายดีกว่าที่คาดตั้งแต่แรก และกลายเป็นหนึ่งในสองสินค้าหลักของคิโยเค็นเคียงคู่กับตัวชูไม ในปี 1955 คิโยเค็นเพิ่มผ้าเช็ดมือแบบง่าย ๆ ให้กับเอกิเบ็นของตน ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่เคยมีเอกิเบ็นใดให้มาก่อน
ของข้างในเปลี่ยนไปทีละน้อย ปลาทูน่าหมักเข้ามาราวปี 1963 ช่วงเดียวกับที่บ๊วยและงาดำบนข้าวกลายเป็นของประจำ ลูกค้าขอชูไมเพิ่ม สี่ลูกจึงกลายเป็นห้าลูก แอปริคอตเคยถูกแทนด้วยเชอร์รี แต่ไม่นานก็กลับมาตามคำขอของลูกค้า เบ็นโตะมีรูปแบบเกือบเหมือนปัจจุบันในปี 1995 ไข่ม้วนซึ่งหายไประหว่างทางกลับมาในปี 2003 และรายการของข้างในคงเดิมมาตั้งแต่ปี 2007 ในเดือนสิงหาคม 2022 เป็นเวลาเจ็ดวันที่คิโยเค็นหาปลาทูน่าได้ไม่พอ ปลาแซลมอนย่างเกลือจึงเข้ามาแทน
ตั้งแต่ราวปี 1955 เอกิเบ็นที่ตั้งชื่อตามอาหารท้องถิ่นอย่างหนึ่งปรากฏขึ้นทั่วญี่ปุ่น เอกิเบ็นทั่วไปในช่วงนั้นคือมากุโนอูจิเย็นชืด วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 ที่สถานีโยโกกาวะ โอกิโนยะตอบนักเดินทางที่อยากได้อาหารอุ่น ๆ ด้วยโทเงะ โนะ คามะเมชิที่เสิร์ฟในหม้อดินเผา ในเดือนตุลาคม 2022 เนื่องในวาระครบรอบ 150 ปีของการรถไฟ ผู้ผลิตเอกิเบ็น 31 รายต่างขายเอกิเบ็นเก่าที่นำกลับมาทำใหม่ ของคิโยเค็นคือเบ็นโตะชูไมแบบปีแรก ๆ ในกระดาษห่อรูปท่าเรือกับนกนางนวล ขายสามวัน และโอกิโนยะแห่งโยโกกาวะก็อยู่ใน 31 รายนั้น
เฮียวจัง ขวดโชยุ
ชูไมของคิโยเค็นหนึ่งกล่องมีขวดโชยุพอร์ซเลนที่เรียกว่าเฮียวจังมาด้วย ในปี 1928 โชยุมาในขวดแก้วใบเล็ก หลังสงครามกลายเป็นขวดพอร์ซเลนสีขาวทรงน้ำเต้า และในปี 1955 โยโกยามะ รีวอิจิ นักเขียนการ์ตูน ผู้สร้างการ์ตูนช่องในหนังสือพิมพ์เรื่อง “ฟูกูจัง” เสนอจะใส่ตาและจมูกให้ขวด เขาวาดไว้ 48 หน้า ซึ่งเป็นจำนวนที่มาจากอักษร 48 ตัวของชุดอักษร “อิโรฮะ” และตั้งชื่อขวดว่าเฮียวจัง
รุ่นที่สองซึ่งมี 80 แบบโดยฮาราดะ โอซามุ นักวาดภาพประกอบ ตามมาในปี 1988 เนื่องในวาระครบรอบ 80 ปีของคิโยเค็น แบบดั้งเดิมของโยโกยามะกลับมาในปี 2003 และ 48 แบบนั้นคือแบบที่พบในปัจจุบันในกล่อง “ชิอูไมแบบดั้งเดิม” และ “ชิอูไมพิเศษ” ของคิโยเค็น เมื่อโชยุหมดแล้ว เฮียวจังใช้เป็นที่วางตะเกียบได้
เบ็นโตะที่อยู่กับท้องถิ่น
ในปี 2024 เบ็นโตะชูไมขายได้เฉลี่ยวันละ 27,000 กล่อง สารานุกรมญี่ปุ่นเล่มหนึ่งระบุไว้คู่กับสถานี ว่าเบ็นโตะชูไมของโยโกฮาม่า เคียงกับอิกาเมชิของโมริและคามะเมชิของโยโกกาวะ ซึ่งเป็นเอกิเบ็นที่รู้จักกันด้วยสถานที่ที่ขาย ในปี 1991 สมาคมของบุคคลในวงการวัฒนธรรมของโยโกฮาม่า ซึ่งแต่ละปีจะยกย่องบุคคลหรือสิ่งของที่เหมาะกับเมืองนี้ มอบรางวัลใหญ่ครั้งที่สามให้แก่เบ็นโตะชูไม นับเป็นครั้งแรกที่รางวัลนี้ตกเป็นของสิ่งของ ไม่ใช่บุคคล
วันที่ 30 มิถุนายน 2018 คิโยเค็นขายเบ็นโตะรุ่นไต้หวันเป็นเวลาวันเดียวที่งานแสดงสินค้า FOOD TAIPEI 2018 ในไทเป จำกัด 160 กล่อง ส่วนในญี่ปุ่น คิโยเค็นขายเบ็นโตะชูไมเฉพาะในโตเกียวและอีกสี่จังหวัด เหตุผลอยู่ในปรัชญาของบริษัท คือคิโยเค็นไม่ได้มุ่งเป็นแบรนด์ระดับประเทศ แต่มุ่งเป็นแบรนด์ท้องถิ่นที่ยอดเยี่ยมอย่างแท้จริง
แหล่งอ้างอิง
- Kiyoken: History
- Kiyoken: Shiumai Bento (product page)
- Kiyoken: Hyō-chan
- Kiyoken: About Kiyoken's shiumai
- Kiyoken: Shiumai Bento 70th anniversary
- Kiyoken: Company overview
- Kiyoken and others: press release on the revived Shiumai Bento (2022, PDF)
- Kotobank: “Shūmai”
- Kotobank: “Kyōgi”
- Kotobank: “Ekiben” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
- Oginoya: The story behind Tōge no Kamameshi
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
- zenjiro / Wikimedia Commons, CC BY 2.0, 2014
- 経済特区 / Wikimedia Commons, CC0, 2023
- KQuhen / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2010
- inunami / Wikimedia Commons, CC BY 2.0, 2021
