เอกิเบ็น เบ็นโตะที่ขายตามสถานีรถไฟของญี่ปุ่น เคยมาในห่อกาบไผ่ ในกล่องไม้ไสบางหรือไม้ดัดโค้ง และในหม้อเซรามิก พลาสติก และเยื่อกระดาษขึ้นรูป เอกิเบ็นแรกในปี 1885 ห่อด้วยกาบไผ่ กล่องไม้มาถึงแล้วเมื่อปี 1889 และนับตั้งแต่โทเงะ โนะ คามะเมชิวางขายในหม้อดินเผาเมื่อปี 1958 เอกิเบ็นบางชนิดก็มาในภาชนะที่อยู่กับนักเดินทางต่อไปหลังกินเสร็จ
กาบไผ่
เอกิเบ็นแรกที่ขายที่สถานีอุตสึโนมิยะในเดือนกรกฎาคม 1885 คือข้าวปั้นสองก้อนกับหัวไชเท้าดองห่อด้วยกาบไผ่ กาบไผ่คือเปลือกหุ้มคล้ายเกล็ดของหน่อไม้ ซึ่งหลุดออกเมื่อไผ่โตขึ้น มีคุณสมบัติต้านแบคทีเรีย และใช้ห่ออาหารอย่างข้าวปั้นและขนมแป้งปั้น
ก่อนจะมีไม้ไสบาง อาหารในญี่ปุ่นห่อด้วยกาบของไผ่ “มาดาเกะ” ในปี 1851 ไผ่มาดาเกะของภูมิภาคคันโตรอบโตเกียวในปัจจุบันออกดอกแล้วตาย และกาบไผ่ก็ขาดแคลน ปีถัดมา มิยาจิมะ คันซาเอมง แห่งสึกิโนวะ ในจังหวัดไซตามะปัจจุบัน ทำของทดแทนได้สำเร็จ คือไม้ที่ไสให้บางเท่ากระดาษ
กล่องไม้ไสบาง
ไม้ไสบางนั้นคือ “เคียวงิ” ไม้ซีดาร์ ไซเปรส หรือสนที่ไสเป็นแผ่น ได้ชื่อมาจากพระสูตร หรือ “เคียว” ที่ครั้งหนึ่งเคยเขียนลงบนแผ่นไม้แบบนี้ เคียวงิแผ่นบางใช้ห่ออาหาร เคียวงิที่หนากว่าพับเป็น “โอริบาโกะ” กล่องตื้นที่สืบมาจาก “วาริโงะ” กล่องข้าวแบ่งช่องทำจากไม้ไซเปรสพับ ซึ่งใช้วันเดียวแล้วทิ้ง
เอกิเบ็นแรกที่บรรจุอาหารครบมื้อขายที่ฮิเมจิเมื่อทางรถไฟซันโยจากโกเบมาถึงที่นั่น และมาในกล่องเคียวงิสองชั้น ชั้นหนึ่งใส่ข้าว อีกชั้นใส่กับข้าว หนังสืออ้างอิงระบุปีไว้ว่า 1888 บ้าง 1889 บ้าง มาเนกิ โชกูฮิน ผู้ผลิตเอกิเบ็นของฮิเมจิที่ก่อตั้งในปี 1888 ระบุว่าเอกิเบ็นมากุโนอูจิในกล่องเคียวงิของตนเริ่มในปี 1889 และเรียกว่าเป็นครั้งแรกในญี่ปุ่น
กล่องชั้นเดียวกลายเป็นรูปแบบปกติในสมัยโชวะ ซึ่งเริ่มในปี 1926 เบ็นโตะชูไมของโยโกฮาม่าที่คิดขึ้นในปี 1954 มาในกล่องเคียวงิ ซึ่งคิโยเค็น ผู้ผลิต นับเป็นหนึ่งในสิ่งที่ทำเพื่อให้อาหารอร่อยแม้เย็นแล้ว
กล่องไม้ดัดโค้ง
“มาเงโมโนะ” คือภาชนะที่ทำโดยดัดแผ่นไม้ไซเปรสหรือซีดาร์บางให้เป็นวงกลมหรือวงรี เย็บรอยต่อด้วยเปลือกซากุระหรือเปลือกเบิร์ช แล้วใส่ก้น ภาชนะแบบนี้เบาและอากาศผ่านได้ จึงเหมาะกับการเก็บอาหาร และชาวนากับชาวประมงก็ใส่อาหารกลางวันพกไปในภาชนะนี้ โดยเรียกกันในชื่ออย่าง “วัปปะ” และ “เม็มปะ”
มาสุ โนะ ซูชิ ซูชิปลาเทราต์ที่ขายเป็นเอกิเบ็นที่สถานีโทยามะ อัดลงในวัปปะที่ปูด้วยใบไผ่ซาซะ ในปี 1962 ตอนที่เอกิเบ็นส่วนใหญ่ห่อด้วยกระดาษแล้วผูกเชือก มินาโมโตะ ผู้ผลิต นำวัปปะใส่กล่อง หนึ่งปีต่อมามินาโมโตะเปลี่ยนเถาวิสทีเรียที่ใช้มัดวัปปะเป็นยางรัด และทำก้นกับฝาด้วยไม้อัด เพราะไม้ที่ดูดน้ำเข้าไปนั้นหนัก และคนงานที่มัดเถาด้วยมือเปล่าก็บาดเจ็บได้ง่าย
เซรามิก
ชาที่ขายคู่กับเอกิเบ็นมาในกาน้ำชาดินเผาใบเล็กที่เรียกว่า “คิชะโดบิง” หรือ “กาน้ำชารถไฟ” ซึ่งเขียนชื่อสถานีและชื่อผู้ขายเบ็นโตะไว้ มาชิโกะ เมืองเครื่องปั้นดินเผาในจังหวัดโทจิงิ เป็นหนึ่งในแหล่งที่เผากาน้ำชานี้ และกองของทิ้งของเตาเผาแห่งหนึ่งในมาชิโกะก็พบกาจำนวนมากจากช่วงกลางสมัยไทโช (1912–1926)
หม้อของโทเงะ โนะ คามะเมชิก็เป็นมาชิโกะยากิเช่นกัน ตอนที่โอกิโนยะวางขายที่สถานีโยโกกาวะเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 เอกิเบ็นที่คนนึกถึงคือมากุโนอูจิเย็นชืด และผู้โดยสารที่เหนื่อยจากการเดินทางไกลขอเอกิเบ็นอุ่น ๆ หม้อเซรามิกผ่านการฆ่าเชื้อด้วยความร้อนสูงก่อนบรรจุ จึงเก็บความอุ่นไว้ได้ และอาหารก็ไปถึงมือลูกค้าขณะยังอุ่น โทเงะ โนะ คามะเมชิถือกันว่าเป็นตัวอย่างเด่นของเอกิเบ็นที่มีชื่อทำนอง “ข้าวอย่างนั้นอย่างนี้” และ “ซูชิอย่างนั้นอย่างนี้” ซึ่งปรากฏขึ้นทั่วญี่ปุ่นตั้งแต่ราวปี 1955 และขายไปแล้วกว่า 170 ล้านชุด
หม้อที่อยู่กับนักเดินทางต่อไป
โอกิโนยะเผยแพร่สูตรอาหารที่ใช้หม้อเปล่า และขายฝาไม้ไผ่ที่มีขอบยางซึ่งทำมาให้เข้ากับหม้อ หม้อที่ลูกค้าใช้ภายในร้านของโอกิโนยะเองจะถูกเก็บกลับ ตรวจหาความเสียหาย ล้างด้วยไอน้ำสองรอบ แล้วนำมาใช้อีก โอกิโนยะยังขาย “มินิคามะ” หม้อมาชิโกะยากิใบเล็กที่ใส่มะเขือม่วงลูกเล็กดองหรือลูกอมแอปเปิล และแนะนำให้ใช้หม้อเก็บของชิ้นเล็กหลังจากนั้น
ฮิปปาริดาโกะ เมชิ เอกิเบ็นข้าวปลาหมึกยักษ์ที่ขายที่สถานีนิชิอากาชิมาตั้งแต่ปี 1998 มาในหม้อเซรามิกที่ทำเลียนแบบหม้อดักปลาหมึกยักษ์ หม้อนี้ไม่มีฝา และผู้ซื้อก็ขอฝามาตลอด ในเดือนมกราคม 2021 อาวาจิยะ ผู้ผลิต จึงวางขายฝาเซรามิกแยกต่างหาก
พลาสติกและเยื่อกระดาษขึ้นรูป
ภาชนะของดารุมะ เบ็นโตะซึ่งขายที่สถานีทาคาซากิมาตั้งแต่ปี 1960 ทำเป็นรูปตุ๊กตา “ดารุมะ” และรุ่นแรกเป็นเซรามิก ภาชนะในปัจจุบันเป็นพลาสติกสีแดง ซึ่งนำมาใช้เพราะถือง่ายกว่าและถูกสุขอนามัยกว่า ปากของใบหน้าที่ขึ้นรูปบนฝาเป็นช่อง ภาชนะเปล่าจึงใช้เป็นกระปุกออมสินได้
ในบรรดาเอกิเบ็นอื่นที่คนจำได้เพราะภาชนะ โมทาโร่ เบ็นโตะ จากมิเอะ มีภาชนะรูปวัวที่เล่นเพลงเมื่อเปิดฝา และเบ็นโตะลิ้นวัวจากมิยากิอุ่นตัวเองได้ด้วยตัวทำความร้อนที่ก้นกล่องเมื่อดึงเชือก
หม้อของโทเงะ โนะ คามะเมชินั้นหนัก และลูกค้าก็บอกเช่นนั้น ตั้งแต่ปี 2012 โอกิโนยะจึงขายอาหารแบบเดียวกันในภาชนะเยื่อกระดาษขึ้นรูปที่คงรูปทรงกลมมนของหม้อเซรามิกไว้ด้วย ภาชนะนี้ทำจากวัสดุที่ตามปกติจัดเป็นของเสียอุตสาหกรรม อย่างชานอ้อยและเปลือกหน่อไม้ และได้รับรางวัลกู๊ดดีไซน์ในปี 2013 เปลือกหน่อไม้นั้นก็คือกาบไผ่ วัสดุที่ใช้ห่อข้าวปั้นที่อุตสึโนมิยะในปี 1885
แหล่งอ้างอิง
- Kotobank: “Ekiben” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
- Kotobank: “Kyōgi”
- Kotobank: “Oribako”
- Kotobank: “Warigo”
- Kotobank: “Magemono”
- Kotobank: “Take no kawa” (bamboo sheath)
- Kotobank: “Bentōbako”
- Government of Japan, Highlighting Japan (August 2022): The Characteristics and Many Uses of Japanese Bamboo
- Maneki Shokuhin: Company profile and history
- Masu no Sushi Honpo Minamoto: History of Minamoto
- Fukushima Prefecture Culture Promotion Foundation: research column no. 84, On train teapots (2020)
- Takaben: Daruma Bento
- Japan National Tourism Organization: Experience Japan's Local Ekiben Culture
- Oginoya: About the containers
- Oginoya: Efforts to achieve the SDGs
- Oginoya: Safety and quality control
- Oginoya: Tōge no Kamameshi in the molded-pulp container
- Oginoya online shop: Tōge no Mini Kama
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
