ชาบนรถไฟในญี่ปุ่น จากกาน้ำชาดินเผาถึงขวดพลาสติก

ตั้งแต่สมัยเมจิ (1868–1912) จนถึงทศวรรษ 1950 และ 1960 ชาที่ขายคู่กับเอกิเบ็นตามสถานีรถไฟของญี่ปุ่นมาในกาน้ำชาเครื่องปั้นดินเผาใบเล็กที่เรียกว่า “คิชะโดบิง” หรือ “กาน้ำชารถไฟ” แก้วเข้ามาแทนอยู่ช่วงหนึ่งหลังปี 1921 โพลีเอทิลีนเข้ามาแทนอย่างถาวรตั้งแต่ทศวรรษ 1950 และชาเขียวบรรจุกระป๋องกับบรรจุขวดมาถึงในปี 1985 และ 1990

กาน้ำชาที่สถานีชิซูโอกะ

“โดบิง” คือกาน้ำชาเครื่องปั้นดินเผาที่มีพวยอยู่ที่ตัวกา และมีหูหิ้วโค้งเกี่ยวผ่านหูสองข้างบนไหล่กา กาน้ำชารถไฟเป็นกาใบเล็ก ขายพร้อมชาเต็มกาคู่กับเบ็นโตะสถานี ว่ากันว่าการค้านี้เริ่มในปี 1889 ที่สถานีชิซูโอกะ ซึ่งผู้ขายเบ็นโตะรายหนึ่งเติมชาชิซูโอกะลงในกาน้ำชาชิงารากิยากิ

กาน้ำชารถไฟรุ่นแรกเป็นกาธรรมดาที่จุสองหรือสาม “โก” หรือราว 360 ถึง 540 มิลลิลิตร มีถ้วยใบเล็กมาด้วย และไม่มีชื่อสถานีหรือชื่อผู้ขาย กาที่ทำขึ้นเพื่อการนี้โดยเฉพาะปรากฏหลังปี 1892 เล็กน้อย มีขนาดเล็กลง และเขียนชื่อสถานีกับชื่อผู้ขายเบ็นโตะไว้ กาน้ำชารถไฟบางใบมีฝา และบางใบใช้ถ้วยคว่ำครอบปากกาแทนฝา ในการเดินทางไกล ผู้โดยสารซื้อเฉพาะชามาเติมได้ที่สถานีถัดไป

งานของเมืองเครื่องปั้นดินเผา

กาน้ำชารถไฟทำกันในเมืองเครื่องปั้นดินเผาทั่วประเทศ ทั้งชิงารากิในจังหวัดชิงะ มาชิโกะในโทจิงิ เซโตะและโทโกนาเมะในไอจิ มิโนะในกิฟุ ไอซุฮงโงในฟูกูชิมะ และชิราอิชิในซางะ ว่ากันว่าชิงารากิเป็นที่ที่เริ่มทำ ช่างปั้นที่นั่นได้รับผลกระทบหนักตอนที่กาต้มน้ำเข้ามาแทนกาน้ำชา แล้วจากนั้นชาก็เริ่มขายตามสถานีคู่กับเบ็นโตะ

กาน้ำชารถไฟรุ่นแรกจากมาชิโกะเขียนลายดอกบ๊วย ในช่วงปีท้าย ๆ ของสมัยเมจิ กาน้ำชารถไฟของมาชิโกะส่งไปยังสายโทไกโดฝั่งตะวันออกของชิซูโอกะ และไปยังภูมิภาคคันโต พื้นที่โจชินเอ็ตสึ โทโฮกุ และฮอกไกโด กองของทิ้งของเตาเผาแห่งหนึ่งในมาชิโกะพบกาน้ำชารถไฟจำนวนมากจากราวกลางสมัยไทโช (1912–1926) ซึ่งเขียนชื่อสถานีอย่างโคริยามะ ชิรากาวะ และวากามัตสึไว้

มาชิโกะขึ้นรูปกาน้ำชาบนแป้นหมุน เมืองอื่นหันไปใช้การหล่อน้ำดิน ซึ่งหมายถึงการเทดินเหลวลงในแม่พิมพ์ และนอกจากกาทรงกลมก็มีกาทรงสี่เหลี่ยม ทรงกระบอก และทรงแปดเหลี่ยมเพิ่มเข้ามา บางใบมีตัวอักษรนูน มาชิโกะแข่งกับการผลิตแบบหล่อไม่ได้ และเชื่อกันว่าเลิกทำไปในต้นสมัยโชวะ (1926–1989)

ใต้ที่นั่ง นอกหน้าต่าง

เชื่อกันว่าชื่อบนกาน้ำชามีไว้เพื่อให้เก็บกาคืนและนำมาใช้อีกได้ เศษชิ้นหนึ่งที่พบใกล้สถานีโคฟุเขียนว่า 土びんはこしかけの下 ซึ่งแปลว่า “กาน้ำชาไว้ใต้ที่นั่ง” หนังสือพิมพ์ฉบับหนึ่งเขียนในเดือนสิงหาคม 1923 ว่าแม้ในช่วงที่ดีที่สุด กาที่กลับคืนมาในสภาพดีก็มีเพียงราว 30 เปอร์เซ็นต์ และที่เหลือส่วนใหญ่ดูเหมือนจะแตก กาน้ำชาที่ถูกโยนออกจากหน้าต่างรถไฟบางครั้งทำให้คนที่ทำงานบนรางบาดเจ็บ และทั้งกระดาษห่อเบ็นโตะและกาน้ำชาก็มีข้อความขอให้ผู้โดยสารวางภาชนะเปล่าไว้ใต้ที่นั่ง

นักโบราณคดีพบกาน้ำชารถไฟตามแนวเส้นทาง กาน้ำชาสมัยเมจิที่มีอักษร 濱 ซึ่งเชื่อว่าหมายถึงสถานีฮามามัตสึ ถูกขุดพบระหว่างสถานีฮิโกเนะกับไมบาระ ในจุดที่ไม่มีสถานี หลุมเพียงหลุมเดียวที่อดีตลานจอดรถไฟในฟูกูโอกะมีตัวกากว่า 4,000 ใบ กาน้ำชารถไฟทรงสี่เหลี่ยมที่พบห่างจากสถานีโทยามะราว 130 เมตรสูง 8.2 เซนติเมตร มีคำว่า お茶 ซึ่งแปลว่า “ชา” เป็นตัวอักษรนูน และยังมีหูหิ้วลวดอยู่ ที่ก้นมีเขม่า เพราะมีคนนำไปใช้อีกครั้งเพื่ออุ่นซุป

ขวดแก้ว

ในปี 1921 กระทรวงรถไฟห้ามใช้กาน้ำชาเครื่องปั้นดินเผาและสั่งให้ผู้ค้าใช้แก้ว กาน้ำชาแตกง่าย เศษวัสดุกันกระแทกเอาออกจากกายาก และผู้ซื้อมองไม่เห็นว่าข้างในมีชาเท่าไร แต่แก้วไม่เป็นที่ชอบ เศษแก้วแตกบาดคน และขวดแก้วที่ใส่ชาก็ดูเหมือนขวดปัสสาวะ เครื่องปั้นดินเผาจึงค่อย ๆ กลับมา คราวนี้หล่อในแม่พิมพ์เพื่อลดต้นทุนและเป็นทรงสี่เหลี่ยม

ราวปี 1955 เซโตะและมิโนะทำภาชนะใส่ชาเป็นรูปของขึ้นชื่อประจำถิ่น ได้แก่ ปลาปักเป้าสำหรับชิโมโนเซกิ ปลาคาร์ปสำหรับคามิซุวะ และปราสาทสำหรับนาโงย่า

โพลีเอทิลีน กระป๋อง และขวด PET

ภาชนะใส่ชาพลาสติกซึ่งเบาและไม่แตก เริ่มแพร่หลายในครึ่งหลังของทศวรรษ 1950 และภายในราวสิบปีก็เข้ามาแทนเครื่องปั้นดินเผา ชิงารากิทำกาน้ำชารถไฟต่อไปจนถึงราวปี 1965 ภาชนะพลาสติกนี้ ซึ่งเป็นขวดโพลีเอทิลีนมีหูหิ้วลวด รู้จักกันในชื่อ “โปริจาบิง” หรือ “ขวดชาโพลี”

ในเดือนกุมภาพันธ์ 1985 บริษัทชาอิโตเอ็นเริ่มขายเซ็นจะในกระป๋อง ซึ่งบริษัทบรรยายว่าเป็นเครื่องดื่มชาเขียวรายแรกของโลก ร้านค้าไม่ค่อยรับไปวางขาย เพราะในญี่ปุ่นเข้าใจกันว่าชาเป็นของที่เสิร์ฟให้ฟรี พนักงานขายคนหนึ่งของอิโตเอ็นซึ่งกำลังซื้อเบ็นโตะบนชานชาลาชินคันเซ็น เห็นขวดชาโพลีเอทิลีนขายคู่กับเบ็นโตะ และตัดสินใจว่าชากระป๋องก็ควรขายให้คนซื้อคู่กับเบ็นโตะเช่นกัน บริษัทจึงนำกระป๋องไปเสนอผู้ขายเบ็นโตะ อิโตเอ็นตามมาด้วยชาเขียวในขวด PET ขนาด 1.5 ลิตรในเดือนมีนาคม 1990 เมื่อชากระป๋องและชาขวดหาซื้อง่ายขึ้น ขวดโพลีเอทิลีนก็หายไปจากสถานี

เครื่องปั้นดินเผาที่ยังอยู่ที่สถานี

ที่สถานีโยโกกาวะในปี 1949 โอกิโนยะเริ่มขายชาดำ ซึ่งใส่เกลือเพราะหาน้ำตาลไม่ได้ วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 ขณะที่พลาสติกกำลังเข้ามาครองการค้าชา โอกิโนยะนำเบ็นโตะสถานีใส่ลงในเครื่องปั้นดินเผา โทเงะ โนะ คามะเมชิ ตัวอย่างเด่นของเอกิเบ็นประจำถิ่นที่ปรากฏขึ้นตั้งแต่ราวปี 1955 บรรจุในหม้อดินเผามาชิโกะยากิ จากเมืองที่กาน้ำชาเคยส่งไปยังสถานีต่าง ๆ ในญี่ปุ่นตะวันออก

หม้อกลับคืนมาอย่างที่ตั้งใจให้กาน้ำชาเป็น โอกิโนยะเก็บหม้อที่ใช้แล้วกลับมา ล้างด้วยไอน้ำสองรอบ แล้วนำมาใช้อีก และยังเผยแพร่สูตรอาหารที่ใช้หม้อเปล่าด้วย ส่วนภาชนะของเบ็นโตะเองก็มีประวัติของตัวเอง

แหล่งอ้างอิง

• Toyama City Board of Education: Train teapots excavated at the Toyama Castle site (2023)
• Yamanashi Prefectural Center for Archaeological Operations: Train teapots from the Kōfu castle town site
• Fukushima Prefecture Culture Promotion Foundation: research column no. 84, On train teapots (2020)
• Kasamashiko Japan Heritage council: Train teapot (early Mashiko ware)
• Koka City: Shigaraki ware, four-museum joint exhibition leaflet (2020, PDF)
• Fukuoka City archaeological report no. 319: Ekiben and archaeology (1993)
• Umakato: Train tea bottles and train teapots
• artscape: review of the exhibition Ekiben mukashi monogatari (2015–16)
• Ito En: reference material for the 30th anniversary of Oi Ocha (2019, PDF)
• Oginoya: Company timeline
• Kotobank: “Dobin”
• Kotobank: “Ekiben” (Japanese dictionaries and encyclopedias)

ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):

• Motokoka / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2009
• Brooklyn Museum / Wikimedia Commons, No restrictions
• Cheng-en Cheng / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0, 2016
• โอกิโนยะ