ฮิปปาริดาโกะ เมชิ เอกิเบ็นข้าวปลาหมึกยักษ์ของอากาชิในหม้อดักปลาหมึกเซรามิก

ฮิปปาริดาโกะ เมชิคือเอกิเบ็นจากนิชิอากาชิ สถานีชินคันเซ็นในเมืองอากาชิซึ่งอยู่ติดกับโกเบ เป็นข้าวปรุงรสโชยุโปะด้วยปลาหมึกยักษ์ต้มเคี่ยว ปลาไหลทะเล และผัก บรรจุในหม้อเซรามิกที่ทำเลียนแบบหม้อดักปลาหมึกยักษ์ อาวาจิยะ ผู้ผลิตเอกิเบ็นของโกเบ วางขายเมื่อวันที่ 5 เมษายน 1998 วันที่สะพานอากาชิไคเกียวเปิดใช้ และนับแต่นั้นทำไปแล้วกว่า 16 ล้านหม้อ

ในหม้อมีอะไร

ในหม้อมีข้าวปรุงรสโชยุอยู่เต็ม ด้านบนมี “มาดาโกะ” หรือปลาหมึกยักษ์ธรรมดา ที่เคี่ยวในเครื่องปรุงโชยุรสหวาน ปลาไหลทะเลย่างหั่นชิ้น ไข่ฝอย ดอกนาโนฮานะ เห็ดชิตาเกะและแครอตต้มเคี่ยว และหน่อไม้ที่เคี่ยวกับปลาโอแห้งขูด ที่ก้นหม้อมี “ทาโกะเท็น” ซึ่งเป็นเนื้อปลาบดทอด รุ่นฤดูใบไม้ร่วงจะเพิ่มเกาลัด เห็ด และฟักทองคาโบจะ

ข้าวปลาหมึกยักษ์เป็นอาหารบ้าน ๆ ของชายฝั่งแถบนี้ “ทาโกเมชิ” หรือข้าวที่หุงกับปลาหมึกยักษ์ เป็นอาหารประจำถิ่นของเกาะอาวาจิและฮาริมะตะวันออก ซึ่งเป็นเขตรอบอากาชิ และว่ากันว่าเริ่มต้นจากอาหารที่ไม่ต้องเตรียมมากหลังออกเรือจับปลามาทั้งวัน ที่อากาชิยังมีการตากปลาหมึกยักษ์ให้แห้งเพื่อเก็บไว้ ปลาหมึกยักษ์แห้งจะนำมาย่างเบา ๆ หั่นชิ้นเล็ก แล้วหุงไปกับข้าว

หม้อดักปลาหมึกยักษ์

ภาชนะเป็นหม้อเซรามิกที่อาวาจิยะสั่งเผาตามแบบของตัวเอง ในลักษณะของ “ทาโกสึโบะ” หรือหม้อดักปลาหมึกยักษ์ หม้อมาตรฐานเป็นสีน้ำตาล ชื่อของเบ็นโตะและรูปปลาหมึกยักษ์นูนเด่นอยู่ด้านหน้า และโลโก้ของอาวาจิยะอยู่ด้านหลัง กระดาษที่พิมพ์รูปการ์ตูนปลาหมึกยักษ์ปิดปากหม้อไว้ ฮิปปาริดาโกะ เมชิเป็นหนึ่งในเอกิเบ็นหลายชนิดที่คนจำได้เพราะภาชนะ

หม้อนี้ไม่มีฝา ผู้ซื้อขอฝามาตั้งแต่ปี 1998 และในเดือนมกราคม 2021 อาวาจิยะก็วางขายฝาเซรามิกแยกต่างหาก ฝายกขึ้นด้วยปุ่มจับรูปหัวปลาหมึกยักษ์ และทำมาให้เข้ากับหม้อแทบทุกใบที่บริษัทเคยขาย ยังมีของอื่นที่ทำเป็นรูปทรงของหม้อนี้ ได้แก่ จอกสาเก ขวดสาเก ถ้วยกาแฟสำหรับวาระครบรอบยี่สิบปีของเบ็นโตะ และกระถางต้นไม้ไม่เคลือบที่มีรูระบายน้ำที่ก้น

รุ่นพิเศษเปลี่ยนที่ตัวหม้อเอง สีชมพูสำหรับเฮลโลคิตตี้ สีเหลืองสำหรับรถไฟชินคันเซ็นด็อกเตอร์เยลโลว์ และสีดำขาวเหมือนรถสายตรวจสำหรับตำรวจจังหวัดเฮียวโงะ

สี่สิบปีก่อนฮิปปาริดาโกะ เมชิ เมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 โอกิโนยะวางขายโทเงะ โนะ คามะเมชิที่สถานีโยโกกาวะ จังหวัดกุนมะ ในหม้อดินเผามาชิโกะยากิ และถือกันว่าเป็นตัวอย่างเด่นของเอกิเบ็นที่ตั้งชื่อตามของขึ้นชื่อประจำถิ่น ซึ่งปรากฏขึ้นทั่วญี่ปุ่นตั้งแต่ราวปี 1955 โอกิโนยะเก็บหม้อที่ใช้แล้วกลับมา ล้าง แล้วนำมาใช้อีกครั้ง และยังเผยแพร่สูตรอาหารที่ใช้หม้อเปล่าด้วย

เปิดตัวพร้อมสะพาน

สะพานอากาชิไคเกียวทอดข้ามช่องแคบอากาชิ ระหว่างไมโกะในเขตทารูมิของโกเบกับเกาะอาวาจิ เป็นสะพานแขวนยาว 3,911 เมตร ระยะระหว่างเสาหลักสองต้นคือ 1,991 เมตร และเมื่อสะพานเปิดใช้ในวันที่ 5 เมษายน 1998 ระยะนี้ก็เป็นช่วงสะพานที่ยาวที่สุดในบรรดาสะพานแขวนทั่วโลก ฮิปปาริดาโกะ เมชิวางขายในวันนั้นเพื่อฉลองการเปิดสะพาน

อาวาจิยะ ซึ่งเริ่มต้นในปี 1903 ด้วยการขายเบ็นโตะบนขบวนรถไฟของสายที่ปัจจุบันคือสาย JR ฟูกูจิยามะ และย้ายมาโกเบในปี 1944 ผ่านแผ่นดินไหวใหญ่ฮันชิน-อาวาจิมาในปี 1995 สามปีก่อนสะพานเปิด ร้านทุกแห่งของบริษัทในโกเบปิดลง และขณะที่น้ำกับแก๊สถูกตัด บริษัทก็ผลิตอาหารวันละ 20,000 ชุดให้ศูนย์อพยพและผู้ปฏิบัติงานฟื้นฟู ในปีเดียวกันบริษัทเปิดร้านที่โถงชินคันเซ็นของสถานีนิชิอากาชิ อาวาจิยะอธิบายว่าเบ็นโตะของปี 1998 คือวิธีก้าวข้ามแผ่นดินไหวของตน

ยอดผลิตผ่าน 10 ล้านหม้อ ซึ่งอาวาจิยะฉลองด้วยหม้อสีทอง และไปถึง 15 ล้านหม้อเมื่อปี 2023 กับ 16 ล้านหม้อเมื่อปี 2025 ในฤดูใบไม้ร่วงปี 2019 การรถไฟไต้หวันเชิญอาวาจิยะไปร่วมเทศกาลเบ็นโตะรถไฟที่สถานีไทเป ซึ่งฮิปปาริดาโกะ เมชิขายหมดไม่นานหลังเปิดงาน ทั้งสองฝ่ายลงนามข้อตกลงมิตรภาพในเดือนธันวาคม 2023 และขายหม้อสีน้ำเงินกรมท่าที่มีโลโก้การรถไฟไต้หวันทั้งในญี่ปุ่นและไต้หวัน

ชื่อ

“ฮิปปาริดาโกะ” เป็นคำภาษาญี่ปุ่นที่ใช้เรียกคนหรือสิ่งของที่เป็นที่นิยมมากจนคนจำนวนมากแย่งกัน ส่วน “ทาโกะ” ในคำนี้เขียนได้ทั้งด้วยอักษรที่แปลว่าว่าวและอักษรที่แปลว่าปลาหมึกยักษ์ ส่วน “เมชิ” แปลว่าข้าวหรือมื้ออาหาร อาวาจิยะบอกว่าความนิยมของเบ็นโตะนี้มาจากรสชาติ หม้อ และชื่อ บริษัทยังขายว่าวที่พิมพ์ภาพถ่ายของหม้อด้วย

อากาชิกับปลาหมึกยักษ์

อากาชิหันหน้าสู่ช่องแคบอากาชิ ร่องน้ำกว้างราว 4 กิโลเมตรระหว่างเมืองกับเกาะอาวาจิ ซึ่งกระแสน้ำไหลเร็วได้ถึง 9 กิโลเมตรต่อชั่วโมง พื้นทะเลนอกชายฝั่งอากาชิมีทั้งหินและทรายปนกัน และเมื่อรวมกับกระแสน้ำที่เชี่ยวก็ดึงดูดแพลงก์ตอน กุ้ง ปู และปลาเล็ก เมืองนี้ขึ้นชื่อมานานเรื่องสัตว์น้ำสองอย่าง คือปลาไทอากาชิและปลาหมึกยักษ์อากาชิ

ปลาหมึกยักษ์อากาชิคือมาดาโกะที่จับได้ในช่องแคบหรือในน่านน้ำนอกชายฝั่งอากาชิ มันกินปูของช่องแคบและเติบโตในกระแสน้ำ เนื้อจึงแน่น หนวดสั้นและหนา จังหวัดเฮียวโงะจับมาดาโกะได้มากกว่าจังหวัดอื่นใดในญี่ปุ่น และอยู่อันดับสองสำหรับปลาหมึกยักษ์ทุกชนิดรวมกัน ฤดูร้อนคือฤดูของมัน ทั้งในแง่ปริมาณที่จับได้และรสชาติ และปลาหมึกยักษ์อากาชิของเดือนมิถุนายนและกรกฎาคมมีชื่อเฉพาะว่า “มูงิวาระดาโกะ” หรือ “ปลาหมึกยักษ์ฟางข้าว”

ปลาหมึกยักษ์ยังใส่ใน “อากาชิยากิ” อาหารของเมืองนี้เอง เป็นก้อนกลมนุ่มที่ทำจากแป้งผสมแป้งสาลี ไข่ และดาชิ ทำให้สุกในกระทะทองแดงโดยมีปลาหมึกยักษ์หนึ่งชิ้นในแต่ละก้อน และจุ่มดาชิกิน คนท้องถิ่นเรียกว่า “ทามาโงยากิ” เดินจากสถานีอากาชิไม่กี่นาที ย่านร้านค้าอูโอโนตานะว่ากันว่าวางผังขึ้นราว 400 ปีก่อน ตอนที่สร้างปราสาทอากาชิ มีร้านราวร้อยร้านเรียงราย ขายปลาไท ปลาหมึกยักษ์ และอาหารทะเลอื่น ๆ ที่ขึ้นท่าตอนกลางวัน

จับด้วยหม้อ

มาดาโกะป้องกันตัวจากผู้ล่าด้วยการเบียดตัวเข้าไปในซอกหิน การจับด้วยหม้อดักปลาหมึกยักษ์คือการให้โพรงแบบเดียวกันนั้นแก่มัน หม้อแบบดั้งเดิมเป็นดินเผาไม่เคลือบ ปากกว้าง 10 ถึง 20 เซนติเมตร ลึก 20 ถึง 40 เซนติเมตร และหนัก 1 ถึง 1.5 กิโลกรัม มีรูเล็กที่ก้นให้น้ำระบายออก หม้อแต่ละใบผูกด้วยเชือกแขนงเข้ากับเชือกหลักเส้นยาว ที่อากาชิ หม้อราวหกสิบใบนับเป็นหนึ่งชุด และวางชุดหม้อไว้รอบชายฝั่งที่เป็นหิน หม้อจะอยู่บนพื้นทะเลหนึ่งหรือสองวัน หรือตามคำอธิบายอีกทางหนึ่งคือสองหรือสามวัน จากนั้นจึงสาวเชือกขึ้น เอาปลาหมึกยักษ์ออก แล้วหย่อนหม้อเปล่ากลับลงทะเล หม้อใหม่จะแช่ทิ้งไว้ในน้ำทะเลก่อนจนเพรียงขึ้นเกาะและไม่ดูแปลกตาอีก ปัจจุบันหม้อส่วนใหญ่ทำจากคอนกรีตหรือพลาสติก

วิธีนี้ใช้กันที่อากาชิมาตั้งแต่สมัยโบราณ พิพิธภัณฑ์วัฒนธรรมเมืองอากาชิเก็บรักษาหม้อดักปลาหมึกยักษ์จากสมัยนาระ คือคริสต์ศตวรรษที่ 8 และเอกสารจากราว 300 ปีก่อนบันทึกว่ามีเรือประมงกว่า 900 ลำที่อากาชิ ซึ่งทำประมงด้วยหม้อดักปลาหมึกยักษ์ เบ็ดราว และอวนลากชายหาดเป็นหลัก มีเรื่องเล่าทางหนึ่งว่าการจับด้วยหม้อดักปลาหมึกยักษ์เริ่มต้นที่นี่ และหม้อเก่ายังคงติดอวนลากขึ้นมาจากพื้นทะเล ในไฮกุ “ทาโกสึโบะ” เป็นคำบอกฤดูของฤดูร้อน

แหล่งอ้างอิง

• Awajiya: Company history
• Awajiya: Bento lineup
• Awajiya: News release, April 2026 (launch date of April 5, 1998)
• Awajiya: News release, August 2025 (16 million produced)
• Akashi City: History of fishing in Akashi
• Akashi City: Fishing in Akashi
• Akashi City: Seafood caught at Akashi
• Akashiura Fisheries Cooperative: Madako (octopus)
• Akashi Tourism Association: Uonotana shopping street
• Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries: Our Regional Cuisines, “Takomeshi” (Hyogo)
• Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries: Our Regional Cuisines, “Akashiyaki” (Hyogo)
• Kotobank: “Takotsubo” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
• Kotobank: “Akashi Kaikyō Bridge”
• Kotobank: “Akashi-dako”
• Kotobank: “Akashi Strait”
• Kotobank: “Ekiben” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
• Oginoya: Tōge no Kamameshi in the ceramic pot
• Oginoya online shop: Safety and hygiene

ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):

• veroyama / Wikimedia Commons, CC BY 2.0, 2007
• veroyama / Wikimedia Commons, CC BY 2.0, 2007
• m-louis .® / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0, 2021
• 松岡明芳 / Wikimedia Commons, Public domain, 2006