อิกาเมชิคือปลาหมึกยัดไส้ข้าวที่เคี่ยวในโชยุรสหวาน และเป็นเอกิเบ็น หรือเบ็นโตะสถานีรถไฟ ของสถานีโมริทางตอนใต้ของฮอกไกโด อิกาเมชิคิดขึ้นในปี 1941 ช่วงสงคราม เมื่อปลาหมึกมีมากและข้าวอยู่ในระบบปันส่วน และเป็นที่รู้จักทั่วญี่ปุ่นผ่านงานเอกิเบ็นแฟร์ของห้างสรรพสินค้า
ปลาหมึกยัดไส้ข้าว
การทำอิกาเมชิเริ่มจากเอาหนวดและเครื่องในของปลาหมึกออก ยัดข้าวลงในลำตัว แล้วเคี่ยวปลาหมึกกับโชยุและน้ำตาลจนได้รสหวานเค็ม อิกาเมชิเป็นอาหารพื้นถิ่นของภูมิภาคโอชิมะ ซึ่งเป็นส่วนของฮอกไกโดแถบฮาโกดาเตะ และเป็นเอกิเบ็นของสถานีโมริบนสายหลักฮาโกดาเตะ
เอกิเบ็นของโมริทำโดยอิกาเมชิ อาเบะ โชเต็น ปลาหมึกที่ใช้คือ “ซูรูเมะอิกะ” หรือปลาหมึกกล้วยญี่ปุ่น ซึ่งเป็นปลาหมึกที่กินกันทั่วไปที่สุดในญี่ปุ่น ข้าวดิบซึ่งผสมข้าวธรรมดากับข้าวเหนียวจะถูกยัดลงในปลาหมึกที่ทำความสะอาดแล้ว และกลัดปากให้ปิดด้วยไม้จิ้มฟัน ปลาหมึกต้มบนเตาแก๊สไฟแรงสามหัวที่เรียงเป็นแถว จากนั้นใส่ลงในสิ่งที่บริษัทเรียกว่าซอสสูตรลับเพื่อให้ซึมรส แล้วบรรจุลงกล่อง บนกระดาษห่อเขียนว่า 元祖 森名物 แปลว่า “ต้นตำรับ ของขึ้นชื่อแห่งโมริ” และลวดลายทำขึ้นจากกระดาษห่อแบบที่สองที่บริษัทเคยใช้
สิ่งที่คิดขึ้นในยามสงคราม
อาเบะ โชเต็นเริ่มต้นในเดือนมิถุนายน 1903 เมื่อสถานีโมริเปิด ครอบครัวอาเบะซึ่งทำที่พักได้รับอนุญาตให้ค้าขายภายในสถานี และตั้งแผนกเบ็นโตะขึ้นในที่พัก โอกิโนยะก็เริ่มขายที่สถานีโยโกกาวะในทำนองเดียวกันเมื่อปี 1885 ในวันที่ทางรถไฟมาถึงที่นั่น
ในปี 1941 อาเบะ ชิซูโกะ ภรรยาของประธานบริษัทคนแรก หันมาสนใจซูรูเมะอิกะที่จับได้จำนวนมากในเวลานั้น ปลาหมึกขึ้นฝั่งใกล้สถานีมากจนใช้กันไม่หมด เธอยังได้เห็นทหารที่เดินทางผ่านไปทั้งที่หิวโหย สายหลักฮาโกดาเตะวิ่งจากฮาโกดาเตะถึงอาซาฮิกาวะ ซึ่งมีกองพลของกองทัพบกตั้งอยู่ตั้งแต่ปี 1900 และทหารเหล่านั้นกำลังมุ่งหน้าขึ้นเหนือไปที่นั่น เธออยากได้ของที่ทำให้พวกเขาอิ่ม ตอนแรกเธอลองยัดปลาหมึกด้วยมันฝรั่งซึ่งเป็นพืชผลของท้องถิ่น และด้วยข้าวโพด หลังลองผิดลองถูกอยู่มาก เธอก็ลงเอยที่ข้าว ซึ่งผสมข้าวเหนียวกับข้าวธรรมดา เพราะราคาถูกและอิ่มท้องที่สุด ทหารพากันดีใจที่ได้กิน
ข้าวเข้าสู่ระบบปันส่วนในญี่ปุ่นเมื่อเดือนเมษายนปีนั้น ว่ากันว่าอิกาเมชิเริ่มต้นในฐานะอาหารที่ทำให้ข้าวเพียงเล็กน้อยกินได้อิ่มขึ้น โดยใช้ปลาหมึกซึ่งขึ้นฝั่งจำนวนมากทางตอนใต้ของฮอกไกโดและหาได้ง่าย อิกาเมชิกินง่าย อิ่มท้อง และอร่อย เสียงเล่าลือจึงแพร่ออกไป ระหว่างสงครามเป็นที่พูดถึงในหมู่ทหาร และความนิยมที่แท้จริงเกิดขึ้นหลังจากนั้น ในปี 1943 ครอบครัวปิดที่พักและคงไว้เพียงกิจการที่สถานี
โมริกับชานชาลา
โมริเป็นเมืองทางตะวันตกเฉียงใต้ของฮอกไกโด บนคาบสมุทรโอชิมะ หันหน้าสู่อ่าวอูจิอูระ ซึ่งเรียกอีกชื่อว่าอ่าวภูเขาไฟ ในอ่าวจับปลาหมึกและสาหร่ายคมบุได้จำนวนมาก ส่วนมันฝรั่งและฟักทองปลูกบนที่ราบเชิงเขาโคมางาตาเกะ ซึ่งสูง 1,131 เมตร
ที่สถานีโมริ อิกาเมชิขายโดยคนขายที่ยืนบนชานชาลา อิมาอิ มายะ ผู้นำบริษัทรุ่นที่สาม เห็นภาพนั้นตอนเป็นเด็กอายุราวแปดขวบ รถไฟจะจอดราวหนึ่งนาที ผู้คนจำนวนมากลงมา และคนที่ทำทันในเวลานั้นก็ซื้อได้หนึ่งกล่อง เมื่อถึงปี 2019 คนขายจะปรากฏบนชานชาลาเฉพาะฤดูร้อน และบริษัทขายที่งานแฟร์อาหารของห้างสรรพสินค้าเป็นหลัก
ทำต่อหน้าลูกค้า
อาเบะ โชเต็นเริ่มนำอิกาเมชิไปร่วมงานแฟร์อาหารประจำถิ่นของห้างสรรพสินค้าราวทศวรรษ 1960 และยึดมั่นกับ “จิตสึเอ็น ฮัมไบ” หรือการขายแบบสาธิต คือปรุงอาหารที่สถานที่จัดงานและขายตรงนั้นเลย ในแต่ละงาน คนปรุงของบริษัทจะเดินทางไปที่ห้าง ยัดข้าวลงในปลาหมึกดิบที่นั่น และปรุงรสที่นั่น รสชาติจึงต่างกันเล็กน้อยตามคนปรุงแต่ละคน อิกาเมชิกลายเป็นสินค้ายอดนิยมทั่วประเทศด้วยวิธีนี้
อันดับหนึ่งห้าสิบงาน
ห้างสรรพสินค้าเคโอในชินจูกุ โตเกียว จัดงานเอกิเบ็นแฟร์ครั้งแรกในเดือนกุมภาพันธ์ 1966 งานจัดเก้าวันและมีเบ็นโตะราว 30 ชนิด เมื่อจัดอันดับตามยอดขาย อิกาเมชิได้อันดับสี่ รองจากซูชิปูของสถานีทตโตริ คามะเมชิของสถานีคุโรอิโซะ และเบ็นโตะข้าวกุ้งของสถานีนีอิตสึ
ปัจจุบันการจัดอันดับนับจากจำนวนกล่องที่ขายได้ ในกลุ่มเอกิเบ็นที่ปรุงในงาน ในงานครั้งที่ 50 เมื่อปี 2015 โทเงะ โนะ คามะเมชิซึ่งตามปกติส่งมาแบบทำสำเร็จแล้ว ถูกเตรียมภายในห้าง และจบที่อันดับสอง อันดับหนึ่งคืออิกาเมชิ โทเงะ โนะ คามะเมชิวางขายที่สถานีโยโกกาวะในเดือนกุมภาพันธ์ 1958 สิบเจ็ดปีหลังอิกาเมชิ ในฐานะตัวอย่างเด่นของเอกิเบ็นที่ตั้งชื่อตามของขึ้นชื่อประจำถิ่น ซึ่งปรากฏขึ้นทั่วญี่ปุ่นมาตั้งแต่ราวปี 1955
ในงานครั้งที่ 55 เมื่อปี 2020 อิกาเมชิได้อันดับหนึ่งติดต่อกันเป็นงานครั้งที่ 50 ห้างเคโอจึงยกให้อยู่ในหอเกียรติยศ และนับแต่นั้นมาก็ไม่นำมาจัดในสิบอันดับแรก สองปีต่อมาอาเบะ โชเต็นนำอิกาเมชิที่เสิร์ฟในชามมา ซึ่งเป็นรูปแบบที่ไม่เคยมีมาก่อนนับตั้งแต่วางขายในปี 1941 โดยมีปลาหมึกที่เคี่ยวในซอส ผัก และชีส โปะบนข้าวที่หุงด้วยซอสเดียวกัน งานนี้มาถึงครั้งที่ 61 ในเดือนมกราคม 2026 โดยมีผู้ผลิต 41 รายปรุงในงาน และมีเอกิเบ็นจากทั่วญี่ปุ่นกว่า 380 ชนิด
อิกาเมชิที่บ้าน
ทางตอนใต้ของฮอกไกโด อิกาเมชิยังทำกินที่บ้านตลอดทั้งปีด้วย กินเป็นกับข้าว เป็นของว่าง หรือกินกับสาเก ลำตัวที่ทำความสะอาดแล้วจะยัดด้วยข้าวเหนียว ข้าวธรรมดา หรือทั้งสองอย่าง กลัดด้วยไม้จิ้มฟัน แล้วเคี่ยวในหม้อกับโชยุ น้ำตาล เกลือ และสาเก บางคนใส่หนวดสับละเอียด หน่อไม้ เห็ดชิตาเกะ หรือถั่วลันเตาลงในข้าว ปลาหมึกที่ยัดข้าวเหนียวมากเกินไปจะแตกระหว่างต้ม จึงใช้ไม้จิ้มฟันเจาะรูที่ลำตัวไว้ก่อนสองสามรู ปลาหมึกตัวใหญ่หั่นเป็นแว่นหนาราว 2 เซนติเมตร ส่วนตัวเล็กเสิร์ฟทั้งตัว พร้อมขิงดองสีแดงฝานบาง อิกาเมชิยังขายแบบบรรจุถุงรีทอร์ตด้วย ทั้งในซูเปอร์มาร์เก็ตและทางไปรษณีย์
แหล่งอ้างอิง
- Ikameshi Abe Shoten: The story of ikameshi
- Ikameshi Abe Shoten: How ikameshi is made
- Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries: Our Regional Cuisines, “Ikameshi” (Hokkaido)
- Mita Hyōron (Keio University): The new pleasures of ekiben (December 2019)
- Keio Department Store: History of the ekiben fair
- Keio Department Store: Looking back on the 61st ekiben fair (April 2026)
- Kotobank: “Ikameshi”
- Kotobank: “Ekiben” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
