“ทาจิอูริ” คือคนขายที่เดินไปตามชานชาลาสถานีรถไฟของญี่ปุ่นพร้อมกล่องเอกิเบ็น เบ็นโตะสถานีรถไฟ ที่สะพายจากไหล่ ร้องเรียกลูกค้าและขายผ่านหน้าต่างที่เปิดอยู่ของรถไฟที่จอด พวกเขาเป็นส่วนหนึ่งของภาพที่เห็นตามสถานีทั่วญี่ปุ่นจนถึงครึ่งหลังของทศวรรษ 1970 และหายไปเมื่อรถด่วนที่หน้าต่างเปิดได้ถูกแทนที่ด้วยรถด่วนพิเศษที่หน้าต่างปิดตายและจอดสั้นลง
กล่อง สายสะพาย และเสียงร้องขาย
คำว่า “ทาจิอูริ” (立ち売り) หมายถึงการยืนขายโดยไม่มีร้าน และยังใช้เรียกคนที่ขายแบบนี้ด้วย ตอนแรกเอกิเบ็นขายเฉพาะที่ร้านในสถานี และการขายผ่านหน้าต่างรถไฟเริ่มขึ้นราวปี 1897 ที่สถานีโคซุบนสายหลักโทไกโด
คนขายจัดเบ็นโตะและชาลงในกล่อง แขวนกล่องจากสายสะพายไว้ด้านหน้าลำตัว แล้วเดินข้างรถไฟที่จอดพลางร้องว่า “เบ็นโต เบ็นโต” ที่สถานีฮิโตโยชิในจังหวัดคูมาโมโตะ โชบุ โทโยมิเริ่มขายเอกิเบ็นแบบนี้ในปี 1969 และกล่องไม้ของเขาหนักราว 15 กิโลกรัมเมื่อใส่ของเต็ม สายที่ไขว้บนหลังรับน้ำหนักไว้ และเขายืนตัวตรงมากแล้วเอนไปข้างหลังเพื่อประคองกล่อง
ของหนักแบบนี้ทำให้การขายในสถานีเป็นงานของผู้ชาย คิโยเค็นแห่งโยโกฮาม่าเปลี่ยนเรื่องนี้ในปี 1950 เมื่อส่งสาวชิอูไมขึ้นไปบนชานชาลาของสถานีโยโกฮาม่า คือผู้หญิงในชุดกระโปรงสีแดงพร้อมสายสะพาย ที่ถือขนมจีบชูไมในตะกร้าหิ้ว และเดินไปตามหน้าต่างรถไฟพลางถามว่า “ชิอูไม วะ อิกางะ เดส กะ” ซึ่งแปลว่า “รับชูไมไหมคะ”
สามนาทีที่หน้าต่าง
เมื่อรถไฟเข้าสถานีฮิโตโยชิ โชบุจะร้องเรียก คอยดูว่าหน้าต่างบานไหนเปิดแล้ววิ่งไปหา จากนั้นหน้าต่างก็เปิดตามกันทีละบาน รถจอดราวสามนาที เขาส่งเอกิเบ็นผ่านหน้าต่างและคิดเงินทอนในใจ บางครั้งรถไฟออกก่อนที่เขาจะส่งเงินทอนให้ และมีบางคราวที่เขาโยนเงินทอนเข้าไปทางหน้าต่าง
ไม่ใช่แค่เบ็นโตะ
สถานีโทสุในจังหวัดซางะมีคนขายราวเก้าคนในช่วงเวลาหนึ่ง บันทึกระบุสิ่งที่พวกเขาขายนอกจากเบ็นโตะ ในปี 1942 มีชา นม ไอศกรีม ไอศกรีมแท่ง และน้ำแข็งทุบ ในเดือนมิถุนายน 1946 มียาสูบ ไม้ขีดไฟ หนังสือพิมพ์ เหล้าญี่ปุ่นและเหล้าตะวันตก และแตงโมหั่นชิ้น ที่ฮิโตโยชิในปี 1969 คนขายสองในสี่คนเป็นผู้หญิงที่ขายของเบ็ดเตล็ดและขนม ส่วนโชบุขายเอกิเบ็นสามชนิด คือข้าวเกาลัด ซูชิปลาอายุ และมากุโนอูจิ
ว่ากันว่าชาขายคู่กับเอกิเบ็นมาตั้งแต่ช่วงสิบปีระหว่าง 1887 ถึง 1896 ในกาน้ำชาดินเผาใบเล็กที่มีถ้วยมาด้วย เส้นก็ขายบนชานชาลาเช่นกัน ที่สถานีฮิเมจิ มาเนกิ โชกูฮินเริ่มขายเอกิโซบะผ่านคนขายเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 1949
ชานชาลาที่โยโกกาวะ
จนถึงเดือนตุลาคม 1997 รถไฟทุกขบวนที่ข้ามช่องเขาอูซุยจอดที่สถานีโยโกกาวะในกุนมะระหว่างที่พ่วงหรือปลดหัวรถจักรช่วยดัน โอกิโนยะขายเบ็นโตะจากชานชาลานั้นตั้งแต่สมัยเมจิ (1868–1912) จนถึงปี 1997
โทเงะ โนะ คามะเมชิเริ่มต้นที่นั่น ทาคามิซาวะ มิเนจิ ผู้ขึ้นเป็นประธานบริษัทโอกิโนยะในปี 1953 ยืนบนชานชาลาทุกวันและถามผู้โดยสารทีละคนว่าอยากได้เบ็นโตะแบบไหน พวกเขาอยากได้อาหารที่อุ่น แบบอาหารที่บ้าน และน่ามอง และคำตอบของโอกิโนยะซึ่งวางขายตั้งแต่ปี 1958 คือข้าวและเครื่องที่บรรจุในหม้อดินเผา หม้อนั้นหนัก และตอนแรกคนขายก็ไม่อยากขาย
ผู้โดยสารวิ่งไปตามชานชาลาเพื่อซื้อโทเงะ โนะ คามะเมชิในเวลาสั้น ๆ ที่ใช้พ่วงหัวรถจักร เมื่อรถไฟแต่ละขบวนเคลื่อนออก คนขายของโอกิโนยะจะยืนเรียงแถวบนชานชาลาแล้วโค้งคำนับ ซึ่งเป็นภาพที่ทำให้โยโกกาวะเป็นที่รู้จัก ภาพถ่ายบนสุดของหน้านี้คือคนขายหลังรถไฟเพิ่งออกไป ในเดือนกันยายน 1997 วันที่ 1 ตุลาคม เส้นทางข้ามช่องเขาปิดให้บริการ และโอกิโนยะเสียยอดขายที่สถานีไป 99.9 เปอร์เซ็นต์
ทำไมหน้าต่างจึงปิด
การจอดนานเป็นของยุครถจักรไอน้ำ หัวรถจักรต้องเติมน้ำ และที่สถานีก่อนถึงช่องเขา รถไฟทุกขบวนจอดอยู่หลายนาที หัวรถจักรที่ดีขึ้นและรางที่ปรับปรุงแล้วทำให้การจอดเหล่านั้นสั้นลง และรถไฟบางขบวนก็ถูกย้ายไปวิ่งเส้นทางอื่น
ในช่วงสิบปีระหว่าง 1955 ถึง 1964 รถไฟที่เร็วขึ้นเริ่มมาพร้อมหน้าต่างที่เปิดไม่ได้ และการขายเอกิเบ็นบนชานชาลาก็ยากขึ้น ที่ฮิโตโยชิ โชบุขายได้มากที่สุดในช่วงปี 1975–1984 และราวปี 1980 นิตยสารรายสัปดาห์ฉบับหนึ่งบรรยายว่าเขาเป็นหนึ่งในคนขายเอกิเบ็นไม่กี่คนที่ยังขายด้วยมือ
ที่ที่เสียงร้องขายยังดังต่อ
กิจการต้นทางของโทจิกูเค็นเริ่มขายเบ็นโตะผ่านคนขายที่สถานีโอริโอะและโนงาตะในจังหวัดฟูกูโอกะในเดือนกรกฎาคม 1921 ที่โอริโอะ งานนี้หยุดไปสองปีครึ่งเมื่อคนขายเกษียณ และในเดือนกุมภาพันธ์ 2013 พนักงานอายุ 53 ปีคนหนึ่งก็มารับกล่องไปสะพาย ในปี 2020 เขาสวมหมวกแก๊ปสีกรมท่าแบบพนักงานรักษารถกับเสื้อแจ็กเก็ตสีแดง มีกล่องไม้ใบใหญ่แขวนจากคอ เมื่อรถไฟจอด เขากางแขนแล้วร้องเป็นเพลงว่า “โอริโอะ เมบุตสึ คาชิวาเมชิ” ซึ่งแปลว่า “ของขึ้นชื่อโอริโอะ คาชิวาเมชิ” เป็นเพลงและท่าทางของเขาเองสำหรับเอกิเบ็นข้าวไก่ของบริษัท และเขาโค้งคำนับให้รถไฟ โทจิกูเค็นอธิบายว่ารถไฟเร็วเกินกว่าจะขายที่หน้าต่างได้แล้ว และบริษัทคงคนขายไว้เพื่อรักษาภาพจากยุคก่อน JR คิวชูบรรยายถึงโอริโอะในปี 2024 ว่าเป็นสถานีที่ยังมีทาจิอูริ
ในปี 2019 ห้าสิบปีหลังจากเริ่มงานที่ฮิโตโยชิ โชบุยืนบนชานชาลาวันละสามครั้ง ตอนที่รถด่วนพิเศษมาถึง หน้าต่างเปิดไม่ได้อีกแล้ว เขาจึงรอใกล้ประตูตรวจตั๋วเพื่อขายให้ผู้โดยสารที่ลงจากรถ และขายที่ประตูของรถไฟที่กำลังจะออก นักท่องเที่ยวจากต่างประเทศถ่ายรูปข้างเขา และแม้ไม่มีภาษาที่ใช้ร่วมกันก็ชี้เลือกข้าวเกาลัด เขายังขายจากกล่องของเขาที่งานเอกิเบ็นแฟร์ของห้างสรรพสินค้าด้วย ที่สถานีโมริในฮอกไกโด ซึ่งอิกาเมชิเคยขายจากชานชาลา เมื่อถึงปี 2019 คนขายยืนที่นั่นเฉพาะฤดูร้อน
แหล่งอ้างอิง
- Kotobank: “Tachiuri” (Japanese dictionary)
- Kotobank: “Ekiben” (Japanese dictionaries and encyclopedias)
- JR Kyushu: Kyushu Ekiben Grand Prix column (2024)
- Serai.jp: interview with Shōbu Toyomi, ekiben vendor at Hitoyoshi Station (May 2019)
- Tōchikuken: Company profile and history
- Tōchikuken: Our commitments
- President Online: the ekiben vendor at Orio Station (May 5, 2020)
- Crossroad Fukuoka (Fukuoka Prefecture): Kashiwameshi platform vendors
- Kiyoken: History
- Mita Hyōron (Keio University): The new pleasures of ekiben (December 2019)
- Norimono News: Izumi Kazuo, ekiben that vanished and ekiben that survived (July 24, 2018)
- Norimono News: Ōtsuka Keiichirō, Yokokawa 28 years after the Shinkansen (May 24, 2025)
- Toretabi: Why do the Japanese love ekiben? (March 2, 2022)
- Maneki Shokuhin: Ekisoba
- Santatsu: Yoshinaga Yōichi, the Abt Road on the Usui Pass (May 2021)
- Oginoya: Company timeline
- Oginoya online shop: The story of Oginoya
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
