โอมิยาเงะ ทำไมนักเดินทางในญี่ปุ่นจึงนำของกลับบ้าน

“โอมิยาเงะ” คือของที่ซื้อระหว่างเดินทางแล้วนำกลับไปแจกที่บ้าน ให้ครอบครัว และให้คนที่มอบของขวัญอำลาแก่ผู้เดินทางก่อนออกเดินทาง ธรรมเนียมนี้แพร่หลายไปพร้อมกับการแสวงบุญในสมัยเอโดะ (1603–1868) เมื่อชาวบ้านรวมเงินกันส่งคนหนึ่งในหมู่พวกตนไปยังศาลเจ้าหรือวัดที่อยู่ห่างไกล และผู้เดินทางก็นำของกลับมาให้ทุกคนที่ออกเงิน

ของขวัญสำหรับคนที่บ้าน

“มิยาเงะ” ซึ่งพูดอย่างสุภาพว่า “โอมิยาเงะ” มีสองความหมาย คือของที่ได้มาระหว่างเดินทางแล้วนำกลับบ้าน และของขวัญที่ถือไปเมื่อไปเยี่ยมบ้านใครสักคน อย่างแรกคือผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นที่ผู้เดินทางซื้อแล้วแจกให้ครอบครัวและคนที่ให้ “เซ็มเบ็ตสึ” เซ็มเบ็ตสึคือเงินหรือสิ่งของที่มอบเป็นการอำลาแก่คนที่จะออกเดินทางไกล ตามธรรมเนียม สิ่งที่ตอบแทนเซ็มเบ็ตสึคือโอมิยาเงะจากจุดหมายปลายทาง

คำว่า souvenir ในภาษาอังกฤษมาจากคำภาษาฝรั่งเศสที่แปลว่า “ความทรงจำ” และหมายถึงของที่เก็บไว้เพื่อเตือนให้นึกถึงการเดินทาง ในปี 2018 พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ญี่ปุ่นแห่งชาติจัดนิทรรศการที่มีวัตถุราว 1,300 ชิ้นว่าด้วยโอมิยาเงะ และใช้คำนี้ในความหมายของการซื้อของขึ้นชื่อของสถานที่ที่ไปเยือน แล้วมอบให้เพื่อน ญาติ และคนอื่น ๆ ที่ใกล้ชิดกับผู้เดินทาง

คำนี้มาจากไหน

คำที่เก่ากว่าคือ “สึโตะ” ซึ่งหมายถึงห่อของที่ห่อไว้สำหรับถือไป “มิยาเงะ” ปรากฏในบันทึกปี 1468 และที่มาของคำยังไม่เป็นที่ยุติ คำอธิบายที่ได้รับความนิยมมายาวนานบอกว่ามาจาก “มิยาเกะ” ซึ่งเขียนว่า 宮笥 คือภาชนะที่ได้รับจากเทพเจ้า หมายถึงของที่ถวายแด่เทพเจ้าแล้วนำกลับลงมา

ตัวอักษรที่ใช้เขียนคำนี้ในปัจจุบัน คือ 土産 แปลว่า “ผลิตผลของท้องถิ่น” ตัวอักษรนี้ถูกนำมาใช้กับคำว่า “มิยาเงะ” ตั้งแต่ปลายสมัยมูโรมาจิ (1336–1573) ซึ่งเป็นช่วงที่ผู้คนเริ่มเสาะหาของขึ้นชื่อของแต่ละที่มามอบให้กัน

ผู้แสวงบุญที่เดินทางแทนหมู่บ้าน

ธรรมเนียมนี้เติบโตจนมีขนาดอย่างทุกวันนี้ตั้งแต่กลางสมัยเอโดะ หลังจากทางหลวงได้รับการจัดระเบียบ และผู้นำทางที่พาผู้แสวงบุญเดินทางทำให้การเดินทางไปศาลเจ้าและวัดกลายเป็นเรื่องปกติในหมู่คนธรรมดา

มีน้อยคนที่จ่ายค่าเดินทางเช่นนั้นได้ด้วยตัวคนเดียว ชาวบ้านจึงตั้ง “โค” คือกลุ่มศรัทธาอย่างอิเสะโค จ่ายเงินเข้ากองทุนร่วม แล้วส่งตัวแทนซึ่งเลือกทุกปีด้วยการจับสลากหรือเวียนตามลำดับ ตัวแทนนำเงินกองทุนไปเป็นเงินถวายและค่าเดินทาง รับแผ่นคำอธิษฐานจำนวนเท่ากับสมาชิกของโค แล้วแจกจ่ายเมื่อกลับมา ตัวแทนมีหน้าที่นำพรของเทพเจ้าและพระพุทธเจ้าที่ไปสักการะกลับบ้านมาแบ่งปัน และโอมิยาเงะก็คือพรนั้นในรูปที่จับต้องได้ ได้แก่ ยันต์กระดาษและเครื่องราง ตุ๊กตาและของเล่นนำโชค “เอโซชิ” (หนังสือเล่มบางมีภาพประกอบ) และยาศักดิ์สิทธิ์

ศาลเจ้าอิเสะมีผู้แสวงบุญ 300,000 ถึง 400,000 คนในปีปกติของสมัยเอโดะ ซึ่งจำนวนมากเป็นตัวแทนของโคในหมู่บ้าน

เมื่อการเดินทางขยายไปสู่การเที่ยวชมเมือง การพักรักษาตัวที่บ่อน้ำพุร้อน และการเที่ยวชมสถานที่ทิวทัศน์งาม ขนมและสินค้าอื่น ๆ ก็เข้ามาอยู่เคียงยันต์ “ยัตสึฮาชิ” ของเกียวโต ซึ่งเป็นขนมอบจากแป้งข้าว อบเชย และน้ำตาล กับ “อุอิโร” ของนาโงย่า ซึ่งเป็นขนมนึ่งจากแป้งข้าวและน้ำตาล อยู่ในบรรดาผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นที่ผลผลิตเติบโตไปพร้อมกับการค้าของฝาก

รถไฟกับขนมที่เดินทางได้

ที่โอกายามะ “คิบิดังโงะ” หรือดังโงะข้าวฟ่าง เป็นของขึ้นชื่อที่หน้าประตูศาลเจ้าคิบิตสึอยู่แล้วตั้งแต่ต้นสมัยเอโดะ ขนมนี้นึ่งจากแป้งข้าวฟ่าง จึงเสียเร็ว Kōeidō ซึ่งเป็นร้านค้าเซรามิกในโอกายามะที่เปลี่ยนมาเป็นร้านขนมในปี 1856 ทำขนมนี้ขึ้นใหม่ด้วยข้าวเหนียว น้ำตาล และน้ำเชื่อมแป้ง เพื่อให้เก็บได้ระหว่างเดินทาง

ในปี 1891 รถไฟซันโยมาถึงโอกายามะ ผู้ก่อตั้ง Kōeidō นำดังโงะออกจากไม้เสียบซึ่งส่วนใหญ่เคยขายกันแบบนั้น แล้วบรรจุลงกล่อง โดยดังโงะแต่ละลูกอยู่ในช่องสี่เหลี่ยมของตัวเองที่กั้นด้วยตารางไม้บาง ๆ เพื่อให้คนขายที่สถานีโอกายามะขาย ระหว่างสงครามจีน–ญี่ปุ่นซึ่งเริ่มในปี 1894 ทหารจากทั่วญี่ปุ่นนั่งรถไฟสายซันโยไปฮิโรชิมะและลงเรือจากท่าเรืออูจินะ ผู้ก่อตั้ง Kōeidō ไปที่อูจินะและบอกทหารเหล่านั้นว่า ของฝากที่ควรนำกลับบ้านเพื่อฉลองการกลับมาอย่างมีชัยคือคิบิดังโงะที่ขายที่สถานีโอกายามะ นับแต่นั้นขนมนี้ก็เป็นที่รู้จักทั่วประเทศในฐานะของขึ้นชื่อของโอกายามะ

ที่นาโงย่า Aoyagi Sōhonke ซึ่งก่อตั้งในปี 1879 เริ่มขายอุอิโรผ่านคนขายภายในสถานีนาโงย่าในปี 1931 Aoyagi ถือว่าฐานะของอุอิโรในฐานะของขึ้นชื่อของนาโงย่าเริ่มจากการขายครั้งนั้น เมื่อโทไกโดชินคันเซ็นเปิดในปี 1964 มีเพียง Aoyagi ที่ได้รับอนุญาตให้ขายอุอิโรบนรถ ในปี 1968 บริษัทพัฒนากรรมวิธีปิดผนึกด้วยฟิล์มที่ทำให้อุอิโรเก็บได้นานขึ้น

สิ่งที่นักท่องเที่ยวซื้อในปัจจุบัน

นักท่องเที่ยวจากต่างประเทศใช้จ่ายในญี่ปุ่นประมาณ 9.4549 ล้านล้านเยนในปี 2025 และร้อยละ 27.0 ของยอดนั้นเป็นการซื้อของ ขนมมีนักท่องเที่ยวซื้อร้อยละ 72.7 ซึ่งเป็นสัดส่วนสูงสุดในบรรดาสินค้าทุกประเภท รองลงมาคือเสื้อผ้าที่ร้อยละ 47.9 ส่วนงานหัตถกรรมพื้นบ้านและงานหัตถกรรมดั้งเดิมมีผู้ซื้อร้อยละ 8.3

ร้านขนมเป็นหนึ่งในผู้เช่าของเอกินากะ พื้นที่ซื้อของภายในสถานี และเซอร์วิสแอเรียบนทางด่วนก็มีร้านค้า

ของฝากที่ไม่ได้กิน

“โคเกชิ” คือตุ๊กตาไม้ของภูมิภาคโทโฮกุ มีหัวกลมอยู่บนลำตัวทรงกระบอกที่ไม่มีแขนขา และมีหน้าที่เขียนด้วยสี ช่างกลึงไม้ที่ทำเครื่องใช้ในบ้านด้วยเครื่องกลึงเริ่มกลึงโคเกชิในช่วงหลังกลางสมัยเอโดะ และตุ๊กตานี้ขายเป็นของฝากแก่แขกที่มาพักรักษาตัวตามบ่อน้ำพุร้อนซึ่งมีอยู่มากในภูมิภาคนี้

“ฮาโกเนะไซกุ” คืองานไม้ที่ทำเป็นของฝากแถบบ่อน้ำพุร้อนของฮาโกเนะ ส่วนตราประทับสถานี ซึ่งประทับลงในสมุดเป็นบันทึกของการเดินทาง ไม่มีค่าใช้จ่าย

มื้ออาหารที่เหลือหม้อไว้

ตั้งแต่ราวปี 1955 เอกิเบ็นที่ตั้งชื่อตามของขึ้นชื่อประจำถิ่นปรากฏขึ้นตามสถานีทั่วญี่ปุ่น ตัวอย่างที่โดดเด่นที่สุด คือโทเงะ โนะ คามะเมชิ วางขายที่สถานีโยโกกาวะเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 ในหม้อดินเผามาชิโกะยากิ

โอกิโนยะเผยแพร่สูตรอาหารที่ใช้หม้อเปล่า และหม้อที่บริษัทเก็บคืนหลังใช้แล้วจะล้างด้วยไอน้ำสองรอบแล้วนำกลับมาใช้อีก ที่สถานีทาคาซากิ ดารุมะ เบ็นโตะวางขายในปี 1960 ในภาชนะสีแดงรูปตุ๊กตาดารุมะ ซึ่งใช้เป็นกระปุกออมสินได้เมื่อกินเสร็จแล้ว

แหล่งอ้างอิง

• Kotobank, "Miyage" (souvenirs and gifts)
• Kotobank, "Senbetsu" (parting gifts)
• Kotobank, "Ise pilgrimage"
• Kotobank, "Daisan" (pilgrimage by proxy)
• Kotobank, "Kibi dango"
• Kōeidō, "History of Kōeidō and kibi dango"
• Aoyagi Sōhonke, company history
• Japan Tourism Agency, "Inbound consumption trend survey, 2025 annual report" (PDF)
• National Museum of Japanese History, special exhibition "Nippon Omiyage Hakubutsushi" (2018)
• Kotobank, "Kokeshi"
• Kotobank, "Hakone-zaiku"
• Kotobank, "Uirō"
• Kotobank, "Yatsuhashi"

ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):

• Utagawa Hiroshige / Wikimedia Commons, Public domain
• Setouchi / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, 2005
• Yanajin33 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2014
• โอกิโนยะ