ภาชนะเซรามิกญี่ปุ่นเป็นของฝาก: ภาชนะในชีวิตประจำวันแต่ละชิ้นใช้ทำอะไร

ภาชนะบนโต๊ะอาหารประจำวันของญี่ปุ่นเป็นชุดของภาชนะชิ้นเล็ก ๆ ที่แต่ละชิ้นมีหน้าที่เดียว คือถ้วยสำหรับข้าว ถ้วยกับกาสำหรับชา ขวดกับจอกสำหรับสาเก และจานกับชามใบเล็กสำหรับอย่างอื่นทั้งหมด ถ้วยข้าว ถ้วยชา และตะเกียบ มักเป็นของคนใดคนหนึ่งในบ้าน โดยแยกจากของคนอื่นด้วยรูปทรงหรือลวดลาย

ภาชนะแต่ละชิ้นโดยสรุป

ถ้วยของตัวเอง

บนโต๊ะอาหารญี่ปุ่น โดบิงใส่ชากับชามใบใหญ่ใส่ของต้มเป็นของที่ใช้ร่วมกัน ส่วนถ้วยข้าว ถ้วยซุป จานใบเล็ก ถ้วยชา และตะเกียบ จัดวางไว้ให้แต่ละคน และถ้วยข้าว ถ้วยชา กับตะเกียบ ก็มักกำหนดไว้ด้วยว่าเป็นของใคร

มีความเปลี่ยนแปลงสองอย่างที่ทำให้ภาชนะส่วนตัวแพร่หลายขึ้นในญี่ปุ่น มื้ออาหารย้ายจากถาดของแต่ละคนมาเป็นโต๊ะที่นั่งร่วมกัน และข้าวย้ายจากถ้วยไม้มาเป็นถ้วยเซรามิก ซึ่งเลือกตามลวดลายได้

“เมโอโตะจาวัง” (meoto-jawan) หรือ “ถ้วยสามีภรรยา” คือถ้วยหนึ่งคู่ที่รูปทรงและลวดลายเหมือนกันแต่มีสองขนาด ใบใหญ่สำหรับสามี ใบเล็กสำหรับภรรยา มีทั้งที่ทำเป็นถ้วยข้าวและถ้วยชา

ทำไมถ้วยข้าวจึงเรียกว่าถ้วยชา

“จาวัง” (chawan) แปลว่า “ถ้วยชา” และเดิมคำนี้หมายถึงถ้วยเซรามิกสำหรับดื่มชา อาหารนั้นกินจากถ้วยไม้ และก่อนสมัยเอโดะ (ปี 1603–1868) ญี่ปุ่นทำถ้วยเซรามิกสำหรับใส่อาหารไม่มากนัก ตั้งแต่ราวกลางสมัยเอโดะ ข้าวจึงเสิร์ฟในถ้วยเซรามิก ถ้วยสำหรับข้าวเหล่านี้ดัดแปลงมาจากภาชนะสำหรับชา และถูกเรียกว่าจาวังไปด้วย ถ้วยข้าวจึงมีชื่อว่า “เมชิจาวัง” (meshi-jawan) คือ “ถ้วยชาสำหรับข้าว” ถ้วยข้าวมีทั้งที่เป็นเครื่องปั้นดินเผาซึ่งเนื้อดูดน้ำ และพอร์ซเลนซึ่งเนื้อไม่ดูดน้ำเลย

ซุปยังอยู่กับไม้ต่อไป ซุปนั้นดื่มจากถ้วยโดยตรง โดยยกถ้วยขึ้นด้วยสองมือ และถ้วยไม้เคลือบยางรักที่เรียกว่า “วัง” (wan) นำความร้อนได้น้อย จึงยกซุปร้อน ๆ ขึ้นจรดปากได้โดยไม่ลวกริมฝีปาก และซุปก็ร้อนอยู่ได้นานกว่า

ถ้วยข้าวก็ถือไว้ในมือเช่นกัน ถ้วยข้าวที่ดีมีน้ำหนักเล็กน้อยและวางบนฝ่ามือได้มั่นคง ส่วนถ้วยชาที่ดีจะเรียบลื่นตรงส่วนที่สัมผัสริมฝีปาก

ถ้วยกับกาสำหรับชา

“ยูโนมิ” (yunomi) คือถ้วยเซรามิกใบเล็กสำหรับชาร้อน มีทั้งทรงกระบอกลึกและทรงชามที่ตื้นกว่า “คิวสุ” (kyūsu) คือกามีฝาที่มีพวยและด้ามจับ ปกติจุได้ 200 ถึง 600 มิลลิลิตร

คิวสุแพร่หลายในญี่ปุ่นตั้งแต่รัชศกบุงกะและบุนเซ (ปี 1804–30) เมื่อเซ็นจะเป็นที่นิยมขึ้นมา โทโกนาเมะยากิจากจังหวัดไอจิ บังโกะยากิจากจังหวัดมิเอะ และคิโยมิซุยากิจากเกียวโต อยู่ในกลุ่มเครื่องปั้นดินเผาที่ขึ้นชื่อเรื่องคิวสุ ชาที่เคยขายตามสถานีรถไฟมาใน “โดบิง” (dobin) ใบเล็ก คือกาน้ำชารถไฟ

ขวดกับจอกสำหรับสาเก

“ทกกูริ” (tokkuri) คือขวดที่คอแคบ ปากเล็ก และตัวป่อง ทกกูริใบเล็กที่จุหนึ่งหรือสอง “โก” (gō) คือ “คันดกกูริ” (kan-dokkuri) ขวดสำหรับสาเกอุ่น หนึ่งโกเท่ากับราว 0.18 ลิตร คันดกกูริใช้คู่กับ “โจโกะ” (choko) จอกใบเล็กที่ปากบานกว้าง และโจโกะแพร่หลายไปทั่วในสมัยเอโดะในฐานะคู่ของคันดกกูริ “กูอิโนมิ” (guinomi) คือจอกที่ใหญ่และลึกกว่า มีขนาดอยู่ระหว่างโจโกะกับยูโนมิ

จานใบเล็ก

“มาเมซาระ” (mamezara) คือจานที่เล็กเป็นพิเศษ เส้นผ่านศูนย์กลางราวสอง “ซุน” (sun) หรือ 6 เซนติเมตร สำหรับใส่โชยุ เครื่องปรุงรส หรือผักดอง จานใบเล็กก้นตื้นสำหรับผักดองและของทำนองเดียวกันยังเรียกว่า “เทชิโอซาระ” (teshio-zara) หรือ “จานเกลือประจำมือ” ด้วย เพราะแต่ก่อนมีการวางเกลือเล็กน้อยบนจานใบเล็กในถาดของแต่ละคน เพื่อชำระมื้ออาหารให้บริสุทธิ์และเพื่อปรุงรสตามชอบ

เมืองเครื่องปั้นดินเผาและ Traditional Mark

เมืองเครื่องปั้นดินเผาของญี่ปุ่นขายภาชนะของตนในงานตลาด งานของมาชิโกะ ในจังหวัดโทจิงิ เริ่มในปี 1966 และจัดในช่วงวันหยุดโกลเดนวีกในฤดูใบไม้ผลิ กับอีกครั้งช่วงใกล้วันที่ 3 พฤศจิกายน โดยมีเต็นท์กว่า 800 หลังอยู่เคียงกับร้านค้าราว 50 ร้าน ฮาซามิ ในจังหวัดนางาซากิ ทำพอร์ซเลนสำหรับใช้ประจำวัน เทศกาลของที่นี่เริ่มในเดือนเมษายน 1959 และจัดตั้งแต่วันที่ 29 เมษายนถึง 5 พฤษภาคม โดยมีภาชนะจากโรงเผากว่า 100 แห่ง

ภายใต้กฎหมายปี 1974 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรม เป็นผู้ขึ้นทะเบียนงานหัตถกรรมดั้งเดิม คือของสำหรับใช้ในชีวิตประจำวันซึ่งทำด้วยมือเป็นหลัก ฮาซามิยากิได้รับการขึ้นทะเบียนในปี 1978 และมาชิโกะยากิในปี 1979 งานหัตถกรรมที่ขึ้นทะเบียนแล้วจะมีเครื่องหมาย Traditional Mark หรือ “เด็นโตมากุ” (dentō māku) ชิ้นงานที่ติด “เด็นโตโชชิ” (dentō shōshi) คือฉลากรับรองที่พิมพ์ Traditional Mark ไว้ ผ่านการตรวจสอบที่จัดโดยสมาคมผู้ผลิตของแหล่งผลิตนั้นหรือองค์กรทำนองเดียวกันมาแล้ว

หม้อที่มากับเบ็นโตะ

มีมาชิโกะยากิชิ้นหนึ่งที่มาพร้อมอาหารอยู่ข้างใน โทเงะ โนะ คามะเมชิ เอกิเบ็นที่โอกิโนยะวางขายที่สถานีโยโกกาวะเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 บรรจุในหม้อดินเผามาชิโกะยากิ และขายไปแล้วกว่า 170 ล้านชุด หม้อนี้ใส่ข้าวได้หนึ่งโก รอบส่วนบนของหม้อมีแถบน้ำเคลือบสีน้ำตาล และมีชื่อ おぎのや (โอกิโนยะ) สลักลงไปในน้ำเคลือบ

โทเงะ โนะ คามะเมชิที่เย็นแล้วอุ่นทั้งหม้อได้ในไมโครเวฟ 600 วัตต์ราวสามนาที โอกิโนยะเผยแพร่ชุดสูตรอาหาร 29 สูตรที่ใช้หม้อเปล่า และหม้อที่ใช้ภายในร้านของโอกิโนยะเองจะถูกเก็บกลับมา ตรวจดูว่ามีรอยแตกหรือบิ่นหรือไม่ ล้างด้วยไอน้ำสองรอบ แล้วนำมาใช้อีกครั้ง

แหล่งอ้างอิง

• Kotobank, "Chawan" (bowl)
• Kotobank, "Wan" (lacquered bowl)
• Kotobank, "Shokki" (tableware)
• Kotobank, "Kyūsu" (teapot)
• Kotobank, "Tokkuri" (sake flask)
• Kotobank, "Choko" (sake cup)
• Kotobank, "Meoto-jawan" (paired bowls)
• Kotobank, "Teshio-zara" (small dish)
• Ministry of Economy, Trade and Industry, "Traditional crafts"
• Shiga Prefecture, "Traditional crafts of Shiga" (the Traditional Mark and certificate label)
• Hasami Ceramics Industry Cooperative, "Ceramics Q&A"
• Mashiko Town Tourism Association, "Mashiko Pottery Fair"
• Oginoya, "Tōge no Kamameshi"
• Oginoya, "Frequently asked questions"

ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):

• 極地狐 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0, 2015
• サフィル / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2015
• Kentin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, 2009
• サフィル / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2020
• FukuroWaraw / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2023
• โอกิโนยะ