ตะเกียบญี่ปุ่นหรือ “ฮาชิ” จับที่ตำแหน่งราวสองในสามของความยาวนับจากปลาย โดยให้ตะเกียบอันล่างอยู่นิ่งและขยับเฉพาะอันบน พฤติกรรมชุดหนึ่งที่มีชื่อเรียกเฉพาะและเรียกรวมกันว่า “คิไรบาชิ” ถือเป็นมารยาทที่ไม่ดี และสองอย่างในนั้น คือการปักตะเกียบตั้งไว้ในข้าว กับการส่งอาหารจากตะเกียบคู่หนึ่งไปยังอีกคู่หนึ่ง เป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงกันเพราะชวนให้นึกถึงพิธีศพ
จับอย่างไร
ตะเกียบอันบนจับแบบเดียวกับจับดินสอ อันล่างสอดผ่านระหว่างนิ้วกลางกับนิ้วนางและอยู่นิ่งตรงนั้น เมื่อจะคีบ นิ้วโป้ง นิ้วชี้ และนิ้วกลางจะขยับอันบน และการอ้าหรือหุบปลายตะเกียบทำให้คีบอาหารได้ทุกขนาด
ความยาวที่ใช้ถนัดคือหนึ่งเท่าครึ่งของระยะระหว่างนิ้วโป้งกับนิ้วชี้เมื่อกางเป็นมุมฉาก คือราว 22.5 เซนติเมตรสำหรับผู้ชายที่เป็นผู้ใหญ่ และ 21 เซนติเมตรสำหรับผู้หญิงที่เป็นผู้ใหญ่
มื้ออาหารที่กินด้วยตะเกียบอย่างเดียว
ตะเกียบเป็นอุปกรณ์การกินประจำวันในจีน คาบสมุทรเกาหลี เวียดนาม และญี่ปุ่น ในราชสำนักญี่ปุ่นสมัยเฮอัน (ปี 794–1185) ตะเกียบกับช้อนถูกจัดวางไว้ด้วยกันบนจานมีเชิง แล้วช้อนก็ค่อย ๆ เลิกใช้ไป มื้ออาหารแบบญี่ปุ่นหรือวาโชกุ กินด้วยตะเกียบอย่างเดียว ตะเกียบญี่ปุ่นจึงเรียวลงจนปลายแหลมเล็ก ซุปนั้นดื่มจากถ้วย โดยยกถ้วยขึ้นด้วยสองมือ จากนั้นมือขวาจึงหยิบตะเกียบ แล้วใช้ตะเกียบกันชิ้นอาหารในซุปไว้
ในบ้าน สมาชิกแต่ละคนในครอบครัวมักมีตะเกียบของตัวเองที่ต่างจากของคนอื่นทั้งขนาด สี ลวดลาย หรือวัสดุ เพื่อไม่ให้ปนกัน
คิไรบาชิ พฤติกรรมที่มีชื่อเรียก
คิไรบาชิ หรือ “ตะเกียบที่น่ารังเกียจ” คือวิธีใช้ตะเกียบที่ถือว่าเป็นมารยาทที่ไม่ดี ซึ่งมีดังต่อไปนี้
| ชื่อ | ความหมาย |
|---|---|
| Utsuri-bashi (移り箸) | เริ่มจะคีบจากจานหนึ่ง แล้วย้ายตะเกียบไปอีกจานหนึ่ง |
| Mayoi-bashi (迷い箸) | วนตะเกียบไปมาเหนือจานอาหารระหว่างที่คิดว่าจะคีบอะไร |
| Sashi-bashi (刺し箸) | ใช้ตะเกียบจิ้มอาหารที่คีบยาก เช่น เผือกต้ม |
| Sashi-bashi (指し箸) | ใช้ตะเกียบชี้คนหรือสิ่งของระหว่างมื้ออาหาร |
| Watashi-bashi (渡し箸) | วางตะเกียบพาดบนภาชนะระหว่างที่ยังกินไม่เสร็จ |
| Yose-bashi (寄せ箸) | ใช้ตะเกียบลากจานที่อยู่ไกลเข้ามาใกล้ |
| Neburi-bashi (ねぶり箸) | เลียปลายตะเกียบ |
| Tate-bashi (立て箸) | ปักตะเกียบตั้งไว้กลางถ้วยข้าว |
| Hashi-watashi (箸渡し) | ส่งอาหารจากตะเกียบคู่หนึ่งไปยังอีกคู่หนึ่ง หรือสองคนคีบอาหารชิ้นเดียวกันพร้อมกัน |
การกินวาโชกุที่ถูกต้องคือกลับมากินข้าวคั่นทุกครั้งระหว่างกับข้าวหรือซุปอย่างหนึ่งกับอย่างถัดไป รูปแบบที่ยอมรับกันแทนอุตสึริบาชิ (utsuri-bashi) คือกินกับข้าวสลับกับข้าว ส่วนวาตาชิบาชิ (watashi-bashi) เลี่ยงได้ด้วยการใช้ที่วางตะเกียบ หรือถ้าไม่มี ก็พับซองกระดาษของตะเกียบใช้แล้วทิ้งเป็นที่วาง
สองพฤติกรรมที่ชวนให้นึกถึงงานศพ
ทาเตะบาชิ (tate-bashi) ยังเรียกอีกชื่อว่า “โฮโตเกะบาชิ” เมื่อมีคนเสียชีวิต จะมีการวางข้าวหนึ่งถ้วยไว้ข้างหมอนของผู้ตายทันที โดยตักข้าวพูนสูงในถ้วยที่ผู้นั้นใช้เมื่อยังมีชีวิต แล้วปักตะเกียบตั้งไว้ในข้าว ตะเกียบที่ปักอยู่ในข้าวในมื้ออาหารธรรมดาจึงทำให้นึกถึงของเซ่นไหว้นั้น
ฮาชิวาตาชิ (hashi-watashi) เดิมเป็นชื่อของพิธี หลังการฌาปนกิจ ชิ้นกระดูกจะถูกส่งต่อจากตะเกียบสู่ตะเกียบลงในโกศ หรือสองคนใช้ตะเกียบของตนคีบกระดูกชิ้นเดียวกันขึ้นพร้อมกัน การทำแบบเดียวกันกับอาหารบนโต๊ะจึงคล้ายกับพิธีนั้น
วาริบาชิ ตะเกียบแบบใช้แล้วทิ้ง
“วาริบาชิ” คือตะเกียบที่ผ่าไว้เพียงบางส่วนของความยาว ผู้ที่จะกินเป็นคนดึงแยกออกจากกันและใช้ครั้งเดียว ตะเกียบชนิดนี้ถูกคิดขึ้นเป็นตะเกียบส่วนตัวแบบใช้แล้วทิ้งในปลายสมัยเอโดะ (ปี 1603–1868) และแพร่ไปตามร้านอาหารอย่างรวดเร็ว ในย่านโยชิโนะของจังหวัดนาระ ตะเกียบไม้สนซีดาร์เริ่มทำกันในปริมาณมากในสมัยเมจิ (ปี 1868–1912) จากเศษไม้ที่เหลือจากการทำถังสาเก เมื่อการกินข้าวนอกบ้านแพร่หลายขึ้น วาริบาชิที่ผลิตในญี่ปุ่นทำจากไม้ที่ตัดสางออกจากป่า และจากเศษไม้ที่เหลือจากไม้สำหรับสร้างบ้านและทำเครื่องเรือน
รูปทรงต่าง ๆ มีชื่อเรียก “โชโรกุ” คือแบบเรียบที่มีเพียงรอยผ่าและไม่มีอะไรอื่น “เก็นโรกุ” มีร่องตามแนวรอยผ่าและลบเหลี่ยมทั้งสี่ออก ส่วน “เท็นโซเงะ” ปลายด้านบนถูกปาดเฉียง
“ฮาชิบูกูโระ” คือซองกระดาษทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าที่ใส่ปลายตะเกียบหรือตะเกียบทั้งคู่ ส่วนใหญ่ใช้กับวาริบาชิของร้านอาหาร และมักมีชื่อร้านอยู่ด้วย ซองที่ถ่ายไว้คู่กับโทเงะ โนะ คามะเมชิ ซึ่งเป็นเอกิเบ็นของสถานีโยโกกาวะ พิมพ์ชื่อของผู้ผลิต คือโอกิโนยะ
ตะเกียบลงรัก ตะเกียบงานมงคล และตะเกียบในครัว
“นูริบาชิ” หรือตะเกียบไม้เคลือบยางรัก เป็นตะเกียบส่วนตัวที่ใช้ในชีวิตประจำวัน ตะเกียบลงรักของญี่ปุ่นแปดสิบเปอร์เซ็นต์ทำที่โอบามะ จังหวัดฟุกุอิ ซึ่งเป็นถิ่นของเครื่องเขินวากาซะ งานฝีมือนี้เริ่มขึ้นที่นั่นในรัชศกเคโจ (ปี 1596–1615) วิธีทำซึ่งสมบูรณ์ในรัชศกมันจิ (ปี 1658–1661) คือสร้างลวดลายจากผงเปลือกไข่และแกลบ ทับลวดลายด้วยยางรักสีกับแผ่นทองคำเปลวและแผ่นเงินเปลว แล้วขัดผิวลงไปจนลวดลายปรากฏ ในวันที่ 4 สิงหาคม โอบามะจัดเทศกาลตะเกียบซึ่งมีพิธีอุทิศส่วนกุศลให้ตะเกียบ
“อิวาอิบาชิ” หรือตะเกียบงานมงคล ทำจากไม้สีขาวไม่เคลือบ เช่น ไม้หลิว และเรียวลงทั้งสองปลาย ใช้ในงานฉลอง โดยเฉพาะบนโต๊ะอาหารวันปีใหม่ และที่เลือกไม้หลิวก็เพราะหักยาก “ไซบาชิ” คือตะเกียบทำอาหาร ส่วนใหญ่เป็นไม้ไผ่ “โทริบาชิ” คือตะเกียบกลาง วางไว้หนึ่งคู่กับอาหารแต่ละจานที่กินร่วมกัน
“ฮาชิโอกิ” คือที่วางชิ้นเล็กสำหรับวางปลายตะเกียบบนโต๊ะ ที่วางตะเกียบทำจากเซรามิกและวัสดุอื่นอีกหลายอย่าง
ญี่ปุ่นใช้ตะเกียบมานานแค่ไหน
ไม่ทราบว่าตะเกียบเริ่มใช้ในญี่ปุ่นเมื่อไร Wei zhi ซึ่งเป็นพงศาวดารจีน บรรยายว่าผู้คนในญี่ปุ่นสมัยยาโยอิกินอาหารด้วยมือ ตะเกียบปรากฏในตำนานของเทพซูซาโนโอะใน Kojiki ซึ่งเรียบเรียงเสร็จในปี 712 และเมื่อถึงสมัยนาระ (ปี 710–794) การกินด้วยตะเกียบหนึ่งคู่ก็เป็นเรื่องที่ทำกันทั่วไปแล้ว
แหล่งอ้างอิง
- Kotobank, "Hashi" (chopsticks)
- Kotobank, "Kirai-bashi"
- Kotobank, "Hashi-watashi"
- Kotobank, "Makura-meshi"
- Kotobank, "Waribashi"
- Kotobank, "Wakasa-nuri"
- Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries, aff magazine, May 2016, "The story of chopsticks (1)"
- Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries, aff magazine, May 2016, "The story of chopsticks (2)"
- Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries, consumer consultation, "The correct way to use chopsticks"
- Obama City, "Traditional industries"
- Japan Patent Office, regional collective trademarks, "Yoshino sugi-bashi"
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
