หนึ่งโกคือเท่าไร ญี่ปุ่นตวงข้าวอย่างไร

หนึ่ง “โก” (合, gō) คือหน่วยที่ญี่ปุ่นใช้ตวงข้าว เท่ากับประมาณ 180 มิลลิลิตร ซึ่งเป็นข้าวขาวประมาณ 150 กรัม และหุงได้ข้าวสองถ้วยกว่าเล็กน้อย สิบโกเป็นหนึ่ง “โช” (升, shō) สิบโชเป็นหนึ่ง “โทะ” (斗, to) และสิบโทะเป็นหนึ่ง “โคกุ” (石, koku) เป็นขั้นบันไดของหน่วยที่ครั้งหนึ่งเคยใช้กำหนดภาษีและจัดลำดับเจ้าแคว้น และทุกวันนี้ยังเหลืออยู่ในถ้วยของหม้อหุงข้าวและขวดสาเก

หนึ่งโกในครัว

ถ้วยที่มากับหม้อหุงข้าวญี่ปุ่นจุหนึ่งโก คือ 180 มิลลิลิตร และตวงโดยปาดให้เสมอปาก หม้อชั้นในมีขีดระดับน้ำสำหรับข้าวแต่ละจำนวนโก และตัวหม้อหุงข้าวเองก็เรียกตามจำนวนโกที่หุงได้ เช่น รุ่น 5.5 โก สิ่งที่เกิดขึ้นหลังการตวงอยู่ในบทความญี่ปุ่นหุงข้าวอย่างไร

ข้าวขาวที่สีแล้วหนึ่งโกหนักประมาณ 150 กรัม ตัวเลขนี้เปลี่ยนไปตามพันธุ์ข้าว ซึ่งมีเมล็ดขนาดต่างกัน และตามความชื้นในเมล็ด ข้าวไม่ต้องซาว (musenmai) ถูกขจัดรำออกจากผิวแล้ว จึงใส่ในถ้วยได้มากกว่าเล็กน้อย คือ 160 กรัมต่อหนึ่งโก และหม้อมีขีดระดับน้ำแยกไว้สำหรับข้าวชนิดนี้

ข้าวสุกหนัก 2.2 ถึง 2.3 เท่าของข้าวสาร หนึ่งโกจึงกลายเป็นประมาณ 340 กรัม ข้าวหนึ่งถ้วยหนักประมาณ 150 กรัม ซึ่งหุงจากข้าวสารประมาณ 65 กรัม

ถ้วยตวงทำอาหารของญี่ปุ่นจุ 200 มิลลิลิตร ซึ่งเท่ากับข้าวขาว 170 กรัม จึงใช้แทนถ้วยของหม้อหุงข้าวไม่ได้

โก โช โทะ โคกุ

ต่ำกว่าโกลงไปคือ “ชากุ” (勺, shaku) หนึ่งในสิบของโก โกยังเป็นคำที่ใช้เรียกหนึ่งในสิบของสิ่งอื่นด้วย เส้นทางขึ้นภูเขาไฟฟูจิแบ่งเป็นสิบส่วนนับจากตีนเขา และแต่ละช่วงเรียกว่าโกที่สอง โกที่ห้า โกที่แปด เป็นต้น

มาสุ กล่องสำหรับตวง

“มาสุ” (枡, masu) คือเครื่องตวงที่ใส่ให้เต็มถึงขอบแล้วปาดให้เรียบ จนกระทั่งสมัยเมจิเริ่มต้นในปี 1868 มาสุทุกใบในญี่ปุ่นเป็นกล่องสี่เหลี่ยมจัตุรัส

หน่วยเหล่านี้มาจากจีน และโตขึ้นเรื่อย ๆ ธัญพืชถูกเก็บเป็นภาษีและซื้อขายกันด้วยมาสุ และมาสุที่ใหญ่กว่าก็เก็บได้มากกว่า หนึ่งโชของจีนสมัยราชวงศ์ฮั่นมีขนาดประมาณหนึ่งในสิบของปัจจุบัน ในญี่ปุ่นยุคกลาง ที่ดินศักดินาและวัดต่างใช้มาสุของตนเอง

โทโยโตมิ ฮิเดโยชิ เริ่มสำรวจที่ดินในปี 1582 และเพื่อคำนวณผลผลิต เขากำหนดให้ใช้ “เคียวมาสุ” (kyōmasu) ซึ่งเป็นมาสุที่ใช้กันในเกียวโต เป็นมาตรฐาน ในปี 1669 รัฐบาลโชกุนโทกูงาวะกำหนดให้เคียวมาสุเป็นมาสุทางการของทั้งประเทศ กล่องขนาดหนึ่งโชของเคียวมาสุกว้างยาวด้านละ 4.9 “ซุน” (sun) และลึก 2.7 ซุน หรือกว้างยาวด้านละประมาณ 14.8 เซนติเมตรและลึก 8.2 เซนติเมตร และมาสุของเอโดะก็ถูกปรับให้มีขนาดเท่ากัน มีเพียงสมาคมมาสุของเอโดะและเกียวโตเท่านั้นที่ได้รับอนุญาตให้ทำและขายมาสุ ในขนาดที่กำหนดตายตัว ซึ่งมีหนึ่งโก ห้าโก หนึ่งโช ห้าโช และหนึ่งโทะรวมอยู่ด้วย หนึ่งโชของทุกวันนี้ก็คือกล่องใบนั้น สาเกที่เสิร์ฟในมาสุเรียกว่า “มาสุซาเกะ” (masu-zake)

โคกุ: ข้าวในฐานะมาตรวัดความมั่งคั่ง

ตั้งแต่การสำรวจของฮิเดโยชิจนถึงการปฏิรูปภาษีที่ดินปี 1873 ที่ดินในญี่ปุ่นถูกตีมูลค่าอย่างเป็นทางการด้วย “โคกูดากะ” (石高, kokudaka) คือปริมาณข้าวกล้องที่ประเมินว่าที่ดินนั้นผลิตได้ โดยนับเป็นโคกุ ไร่และที่ปลูกบ้านก็ถูกแปลงเป็นข้าวเช่นกัน ชาวนาต้องเสียภาษีประจำปีตามโคกูดากะ และรัฐบาลโชกุนกับแคว้นต่าง ๆ ก็ระบุขนาดของดินแดนและเบี้ยหวัดทุกรายการด้วยหน่วยเดียวกัน ไดเมียวในสมัยเอโดะ (ปี 1603–1868) คือเจ้าแคว้นที่ขึ้นตรงต่อโชกุนและถือครอง 10,000 โคกุขึ้นไป

ว่ากันว่าผู้คนในสมัยเอโดะกินข้าวกล้องโดยเฉลี่ยคนละหนึ่งโคกุต่อปี เมื่อสีแล้วเท่ากับประมาณ 135 กิโลกรัม

กระสอบฟาง

ข้าวถูกเก็บและขนย้ายใน “ทาวาระ” (tawara) คือกระสอบที่สานจากฟาง Engishiki ซึ่งเป็นประมวลระเบียบที่เรียบเรียงเสร็จในปี 927 กำหนดให้กระสอบข้าวสำหรับขนส่งมีขนาด 5 โทะ ในสมัยเอโดะ ขนาดต่างกันไปในแต่ละแคว้น ส่วนใหญ่อยู่ระหว่าง 2 ถึง 5 โทะ และในที่ดินของรัฐบาลโชกุนเอง กระสอบข้าวภาษีจุ 3.7 โทะ

หลังปี 1868 ระเบียบของจังหวัดว่าด้วยการค้าข้าวกำหนดให้หนึ่งกระสอบเท่ากับ 4 โทะ และขนาดนั้นแพร่ไปทั้งประเทศ กระสอบขนาด 4 โทะเท่ากับประมาณ 72 ลิตร และมีน้ำหนักมาตรฐาน 60 กิโลกรัม ถุงกระดาษเข้ามาแทนฟางแล้ว และกระทรวงเกษตร ป่าไม้ และประมง ยังคงเผยแพร่ราคาขายส่งข้าวต่อข้าวกล้อง 60 กิโลกรัม

การเปลี่ยนไปใช้ระบบเมตริก

ญี่ปุ่นเข้าร่วมอนุสัญญาเมตริกในปี 1885 กฎหมายชั่งตวงวัดปี 1891 คงหนึ่งโชของเคียวมาสุปี 1669 ไว้ และนิยาม “ชากุ” ที่เป็นหน่วยความยาว (尺 ซึ่งเป็นคนละหน่วยกับชากุที่เป็นหน่วยปริมาตร) เป็น 10/33 ของหนึ่งเมตร ซึ่งทำให้หนึ่งโชเท่ากับประมาณ 1.8039 ลิตร กฎหมายการวัดเข้ามาแทนกฎหมายนั้นในปี 1951 และตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 1959 หน่วยเก่าก็ใช้ในการค้าหรือการรับรองไม่ได้อีกต่อไป

หน่วยเหล่านี้ยังเหลืออยู่ในฐานะขนาดของภาชนะบรรจุ อิตโชบิงจุหนึ่งโช คือประมาณ 1.8 ลิตร “ยงโกบิง” (yongōbin) ขวดขนาดสี่โกซึ่งใช้กับสาเกและโชจูเป็นส่วนใหญ่ จุประมาณ 720 มิลลิลิตร ขวดที่ใช้อุ่นสาเกมักจุหนึ่งหรือสองโก

หม้อสำหรับหนึ่งโก

หม้อมาชิโกะยากิของโทเงะ โนะ คามะเมชิ เอกิเบ็นที่โอกิโนยะวางขายที่สถานีโยโกกาวะในปี 1958 มีขนาดใส่ข้าวได้หนึ่งโก คือราว 150 กรัมก่อนหุง

แหล่งอ้างอิง

• Kotobank, "Gō"
• Kotobank, "Shō"
• Kotobank, "Koku"
• Kotobank, "Masu"
• Kotobank, "Kyōmasu"
• Kotobank, "Kokudaka"
• Kotobank, "Tawara" (bale)
• Kotobank, "Shakkanhō" (traditional units)
• Kotobank, "Measurement Act"
• Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries, "Cooking properties of rice"
• Rice Stable Supply Support Organization, "How many grams is one gō of rice?"
• Rice Stable Supply Support Organization, "One bowl of rice"
• National Tax College, National Tax Agency, "Surcharges on bales of tax rice"
• Collaborative Reference Database, National Diet Library, "How many kilograms is one bale of rice?"

ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):

• katorisi / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, 2009
• Susan Slater / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2016
• big-ashb / Wikimedia Commons, CC BY 2.0, 2016