โคชิฮิคาริเป็นข้าวญี่ปุ่นเมล็ดสั้นพันธุ์หนึ่ง ผสมพันธุ์ที่จังหวัดนีงาตะในปี 1944 ปรับปรุงพันธุ์ที่จังหวัดฟุกุอิ และขึ้นทะเบียนในปี 1956 ในผลผลิตปี 2025 โคชิฮิคาริครอง 31.4 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ปลูกข้าวเจ้าธรรมดาที่ไม่ใช่ข้าวเหนียวในญี่ปุ่น มากกว่าพันธุ์อื่นใด และสามพันธุ์ที่อยู่ในอันดับถัดมาต่างก็มีโคชิฮิคาริเป็นพ่อหรือแม่พันธุ์
จาปอนิกา: เมล็ดสั้นและเหนียว
ข้าวที่เพาะปลูกแบ่งกว้าง ๆ ได้เป็นสองกลุ่ม คือจาปอนิกาและอินดิกา เมล็ดจาปอนิกาเล็กและป้อม เมื่อหุงแล้วจะเหนียว เมล็ดอินดิกายาวเรียว และข้าวที่หุงแล้วเหนียวน้อย เมล็ดจาปอนิกายาวเป็น 1.7 ถึง 1.8 เท่าของความกว้าง ส่วนเมล็ดอินดิกามักยาวประมาณ 2.5 เท่า จาปอนิกาปลูกในญี่ปุ่น คาบสมุทรเกาหลี ตอนเหนือของจีน และในที่อื่น ๆ เช่น แคลิฟอร์เนีย ข้าวส่วนใหญ่ของโลกเป็นอินดิกา
อูรูจิ โมจิ และข้าวสำหรับสาเก
จาปอนิกาและอินดิกาต่างก็มีสองชนิด ข้าว “อูรูจิ” คือข้าวเจ้าธรรมดาที่หุงกินเปล่า ๆ ข้าว “โมจิ” หรือข้าวเหนียว นำไปทำแป้งโมจิและ “เซกิฮัง” ซึ่งเป็นข้าวที่นึ่งกับถั่วแดง ความต่างอยู่ที่แป้ง แป้งของข้าวอูรูจิเป็นอะไมโลสประมาณ 20 เปอร์เซ็นต์และอะไมโลเพกทิน 80 เปอร์เซ็นต์ แป้งของข้าวโมจิเป็นอะไมโลเพกทินเกือบทั้งหมด จึงเหนียว เมล็ดข้าวอูรูจิที่สุกแก่แล้วจะโปร่งแสง ส่วนเมล็ดข้าวโมจิที่สุกแก่แล้วมักเป็นสีขาวขุ่นเหมือนน้ำนม
ในพื้นที่ปลูกข้าวนาดำของญี่ปุ่นในผลผลิตปี 2025 ร้อยละ 95.4 เป็นข้าวอูรูจิ ร้อยละ 3.3 เป็นข้าวโมจิ และร้อยละ 1.3 เป็นข้าวสำหรับหมักสาเก พันธุ์ข้าวสาเก เช่น ยามาดะนิชิกิ โอมาจิ และโกเฮียกุมังโงกุ มีเมล็ดใหญ่และมีแกนกลางสีขาวขุ่น
ข้าวที่กะเทาะเฉพาะเปลือกออกคือข้าวกล้อง หรือ “เก็มไม” และเมื่อสีเอารำกับจมูกข้าวออกก็จะได้ข้าวขาว ขั้นตอนถัดไปเล่าไว้ในญี่ปุ่นหุงข้าวอย่างไร
การผสมพันธุ์ในยามสงคราม
พ่อแม่พันธุ์ของโคชิฮิคาริผสมกันในปี 1944 ที่สถานีทดลองการเกษตรจังหวัดนีงาตะ แม่พันธุ์คือโนริน 22 ซึ่งต้านทานโรคไหม้ หนึ่งในโรคสำคัญของข้าว พ่อพันธุ์คือโนริน 1 ซึ่งให้ผลผลิตดีและรสชาติดี แต่อ่อนแอต่อโรคไหม้ เมื่อเจ้าหน้าที่ถูกเกณฑ์ไปสงคราม เมล็ดที่ได้จากการผสมจึงปลูกไม่ได้ในปี 1945 และถูกเก็บรักษาไว้
ในปี 1948 ต้นข้าวที่คัดไว้ 20 ต้นถูกส่งต่อไปยังสถานีทดลองการเกษตรในฟุกุอิ ในเดือนมิถุนายนปีนั้น แผ่นดินไหวขนาด 7.1 เกิดขึ้นที่จังหวัดฟุกุอิ ทำให้แปลงนาทดลองหลายแปลงของสถานีทดลองต่อได้ยาก แต่ต้นข้าว 20 ต้นนั้นรอดพ้นจากความเสียหาย ในปี 1953 สายพันธุ์หนึ่งที่ปรับปรุงจาก 20 ต้นนั้นได้ชื่อว่าเอ็ตสึนัน 17 และถูกส่งไปปลูกทดลองใน 22 จังหวัด
เอ็ตสึนัน 17 รสชาติดี แต่ลำต้นยาวจึงล้มง่าย และอ่อนแอต่อโรคไหม้ ดังที่แหล่งทดลองส่วนใหญ่ชี้ไว้ นักปรับปรุงพันธุ์ผู้พัฒนาพันธุ์นี้ในฟุกุอิเคยลังเลว่าจะทิ้งดีหรือไม่ แต่ที่สถานีทดลองของนีงาตะ ต้นที่ล้มกลับสุกแก่ดีและรวงแทบไม่เสียหาย ผู้อำนวยการสถานีจึงตัดสินว่า ข้อบกพร่องที่แก้ได้ด้วยวิธีเพาะปลูกไม่ใช่ข้อบกพร่องร้ายแรงถึงตาย
ในปี 1956 จังหวัดนีงาตะและจังหวัดชิบะรับเอ็ตสึนัน 17 เป็นพันธุ์แนะนำ คือพันธุ์ที่จังหวัดส่งเสริมให้เกษตรกรของตนปลูก และพันธุ์นี้ขึ้นทะเบียนเป็นโนริน 100 ในชื่อโคชิฮิคาริ “โคชิ” เป็นชื่อเก่าของภูมิภาคโฮกูริกุซึ่งรวมนีงาตะอยู่ด้วย และ “ฮิคาริ” แปลว่าแสง ชื่อนี้แฝงความปรารถนาให้พันธุ์นี้เปล่งประกายในแผ่นดินโคชิ
ทำไมโคชิฮิคาริจึงแพร่หลาย
โคชิฮิคาริปลูกยาก เกษตรกรต้องแบ่งใส่ปุ๋ยหลายครั้งเพื่อไม่ให้ต้นล้ม ในปี 1967 หลังจากข้าวขาดแคลนมาหลายปี จังหวัดนีงาตะหันไปหาพันธุ์ที่ให้ผลผลิตสูงกว่า และพื้นที่ปลูกโคชิฮิคาริของจังหวัดก็ลดลงอย่างมาก
ในปี 1969 รัฐบาลนำระบบใหม่มาใช้ ซึ่งทำให้ข้าวคุณภาพดีบางส่วนขายตรงให้ผู้ค้าส่งได้แทนที่จะต้องผ่านรัฐบาล ข้าวพันธุ์ที่รสชาติดีและข้าวจากแหล่งผลิตที่ดีเริ่มขายได้ราคาสูงขึ้น และผู้ซื้อก็เริ่มเลือกข้าวตามพันธุ์และแหล่งผลิต ในปี 1979 โคชิฮิคาริมีสัดส่วนถึง 13.2 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ปลูกข้าวทั่วประเทศ และแซงนิปปนบาเระขึ้นเป็นอันดับหนึ่ง
ในผลผลิตปี 2025 โคชิฮิคาริเป็นพันธุ์ที่ปลูกมากที่สุดใน 24 จังหวัด และครอง 67.0 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ปลูกข้าวอูรูจิในนีงาตะ
พันธุ์หลักอื่น ๆ
ณ ปี 2023 มีพันธุ์ข้าวขึ้นทะเบียนในญี่ปุ่นประมาณ 1,000 พันธุ์ และที่ปลูกกันจริงมีประมาณ 300 พันธุ์ ในผลผลิตปี 2025 พันธุ์ที่ปลูกมากที่สุดยี่สิบอันดับแรกครอง 77.8 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ปลูกข้าวอูรูจิ
| พันธุ์ | สัดส่วน ผลผลิตปี 2025 | พ่อแม่พันธุ์ | แหล่งปรับปรุงพันธุ์ และปีที่ตั้งชื่อหรือขึ้นทะเบียน | จังหวัดผู้ผลิตหลัก |
|---|---|---|---|---|
| โคชิฮิคาริ | 31.4% | โนริน 22 กับโนริน 1 | นีงาตะและฟุกุอิ ปี 1956 | นีงาตะ อิบารากิ ฟุกุชิมะ |
| ฮิโตเมโบเระ | 8.5% | โคชิฮิคาริกับฮัตสึโบชิ | มิยางิ ปี 1991 | มิยางิ อิวาเตะ ฟุกุชิมะ |
| ฮิโนฮิคาริ | 6.7% | โคชิฮิคาริกับโคกาเนบาเระ | มิยาซากิ ปี 1989 | คุมาโมโตะ คาโงชิมะ โออิตะ |
| อากิตะโคมาจิ | 6.5% | โคชิฮิคาริกับโออุ 292 | ผสมพันธุ์ที่ฟุกุอิ คัดเลือกที่อากิตะ ปี 1984 | อากิตะ อิบารากิ อิวาเตะ |
| นานัตสึโบชิ | 3.5% | ฮิโตเมโบเระและพันธุ์อื่น | ฮอกไกโด ปี 2001 | ฮอกไกโด |
ซาซานิชิกิ ซึ่งปรับปรุงพันธุ์ที่มิยางิและตั้งชื่อในปี 1963 เคยเป็นที่นิยมพอ ๆ กับโคชิฮิคาริ พันธุ์นี้อ่อนแอต่อโรคไหม้และอากาศหนาว และเมื่อถึงผลผลิตปี 2025 ก็ครอง 7.1 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ปลูกข้าวอูรูจิในมิยางิ
ตั้งแต่ผลผลิตปี 1971 สมาคมตรวจสอบธัญพืชแห่งญี่ปุ่นจัดอันดับข้าวตามรสชาติทุกปี โดยเปรียบเทียบข้าวขาวที่หุงแล้วกับข้าวมาตรฐานที่ผสมจากโคชิฮิคาริของแหล่งผลิตหลายแห่ง สำหรับผลผลิตปี 2025 จากรายการที่ทดสอบ 144 รายการ ซึ่งแต่ละรายการคือพันธุ์หนึ่งจากแหล่งผลิตหนึ่ง มี 43 รายการได้อันดับสูงสุด คือ “พิเศษ A”
ข้าวในโทเงะ โนะ คามะเมชิ
ข้าวที่อยู่ใต้เครื่องเก้าอย่างของโทเงะ โนะ คามะเมชิคือโคชิฮิคาริ ส่วนใหญ่มาจากอาซูมิโนะในจังหวัดนากาโนะ ในนากาโนะ โคชิฮิคาริครอง 78.7 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ปลูกข้าวอูรูจิในผลผลิตปี 2025 โอกิโนยะคัดข้าวและสีเอง แล้วหุงกับสาหร่ายคมบุริชิริ น้ำดาชิ และโชยุที่ผสมตามสูตรของตัวเอง โอกิโนยะเรียกข้าวปรุงรสนี้ว่า “ชาเมชิ” ข้าวที่หุงสุกแล้วกับเครื่องจะบรรจุลงในหม้อดินเผามาชิโกะยากิ
แหล่งอ้างอิง
- Niigata Prefecture, "The path of Niigata Koshihikari, from its birth to its establishment"
- Niigata Prefecture, "Koshihikari episode 1: from the cross to the breeding of the line"
- Niigata Prefecture, "Koshihikari episode 2: from recommended variety to registration"
- Niigata Prefecture, "Koshihikari episode 3: taking root in Niigata and across Japan"
- Niigata Prefecture, "Where the name Koshihikari comes from"
- Rice Stable Supply Support Organization, "Paddy rice planting by variety, 2025 crop" (PDF, October 2, 2026)
- Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries, "Rice brands by producing area and the evolution of blended rice"
- NARO Tohoku Agricultural Research Center, "How Akitakomachi was bred"
- NARO Tohoku Agricultural Research Center, "Variety notes: Hitomebore"
- Japan Grain Inspection Association, "Rice taste ranking"
- Fukui Prefectural Archives, History of Fukui Prefecture, vol. 6, "From higher yields to quality"
- Kotobank, "Koshihikari"
- Kotobank, "Ine" (rice plant)
- Kotobank, "Kome" (rice)
- Kotobank, "Uruchi"
- Kotobank, "Mochigome"
- Kotobank, "Hinohikari"
- Kotobank, "Nanatsuboshi"
- Kotobank, "Sasanishiki"
- Oginoya online shop, "What makes Tōge no Kamameshi taste the way it does"
- Oginoya online shop, "Tōge no Kamameshi in the ceramic pot"
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
- KCyamazaki / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2015
- Siriusplot / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, 2006
- pcs34560 / Wikimedia Commons, Public domain, 2016
