รถจักรไอน้ำ ซึ่งคนญี่ปุ่นเรียกว่า SL หายไปจากรถไฟประจำของการรถไฟแห่งชาติในช่วงกลางทศวรรษ 1970 และรถไฟโดยสารขบวนสุดท้ายที่ลากด้วยรถจักรไอน้ำวิ่งในฮอกไกโดเมื่อวันที่ 14 ธันวาคม 1975 พอถึงเดือนกรกฎาคมปีถัดมา รถไฟเอกชนสายหนึ่งในชิซูโอกะก็ให้รถจักรไอน้ำกลับมาวิ่งอีกครั้งสำหรับนักท่องเที่ยว ในปี 2026 รถจักรที่อนุรักษ์ไว้ลากรถไฟท่องเที่ยวให้บริษัทรถไฟหลายแห่ง และขบวนหนึ่งในนั้นวิ่งจากทาคาซากิไปโยโกกาวะ สถานีของโทเงะ โนะ คามะเมชิ
ทำไมรถจักรไอน้ำจึงหายไป
ทางรถไฟสายแรกของญี่ปุ่นเปิดในปี 1872 ด้วยรถจักรสิบคันที่นำเข้าจากอังกฤษ เมื่อสงครามโลกครั้งที่สองสิ้นสุด ญี่ปุ่นยังมีรถจักรไอน้ำมากกว่า 5,000 คัน รถจักรไอน้ำมีโครงสร้างเรียบง่าย ทนทาน และสร้างได้ในราคาถูก แต่ก็เปลี่ยนความร้อนเป็นงานได้เพียงร้อยละ 3 ถึง 6 ต้องเติมน้ำและถ่านหินบ่อย และใช้เวลานานในการกลับทิศที่ปลายทาง ควันของมันรบกวนทั้งพนักงานบนรถ ผู้โดยสาร และคนที่อาศัยอยู่ข้างทางรถไฟ
การรถไฟแห่งชาติไม่สร้างรถจักรไอน้ำคันใหม่อีกหลังปี 1949 ตั้งแต่ปี 1960 ก็นำรถจักรไฟฟ้าและรถจักรดีเซลมาแทน และจำนวนรถจักรไอน้ำก็ลดลงอย่างรวดเร็ว รถไฟโดยสารไอน้ำขบวนสุดท้ายเมื่อวันที่ 14 ธันวาคม 1975 วิ่งระหว่างมูโรรังกับอิวามิซาวะ หนังสืออ้างอิงระบุว่าการเดินรถไอน้ำตามปกติทั้งหมดสิ้นสุดลงเมื่อสิ้นปี 1975 หรือไม่ก็ในปี 1976
กลับมาภายในหนึ่งปี
การเก็บรักษาเครื่องจักรเก่าให้อยู่ในสภาพใช้งานได้เรียกว่า “โดไต โฮซง” หรือการอนุรักษ์แบบใช้งานจริง รถไฟโออิงาวะ ซึ่งเป็นรถไฟเอกชนในจังหวัดชิซูโอกะ ใช้ไฟฟ้ามาตั้งแต่ปี 1949 วันที่ 9 กรกฎาคม 1976 รถไฟโออิงาวะเริ่มเดินรถไฟไอน้ำบนสายหลักของตนด้วย C11 227 รถจักรถังน้ำที่สร้างในปี 1942 บริษัทจ้างอดีตพนักงานการรถไฟแห่งชาติที่เกษียณแล้วซึ่งรู้วิธีขับและซ่อมบำรุงรถจักรไอน้ำ และความรู้ของพวกเขาก็ถ่ายทอดสู่พนักงานรุ่นหลัง ชิ้นส่วนทดแทนได้มาจากรถจักรที่จัดแสดงแบบตั้งนิ่งอยู่ที่ใดที่หนึ่งในญี่ปุ่น หรือไม่บริษัทก็ทำขึ้นเอง
การรถไฟแห่งชาติก็ตามมา รถจักรไอน้ำหายไปจากสายยามางูจิทางตะวันตกของญี่ปุ่นในปี 1973 ผู้ชื่นชอบรถไฟและเมืองต่าง ๆ ตามแนวเส้นทางเรียกร้องให้นำกลับมา และในวันที่ 1 สิงหาคม 1979 ขบวน SL ยามางูจิก็เริ่มวิ่งระยะทาง 62.9 กิโลเมตร จากสถานีที่ปัจจุบันชื่อชินยามางูจิไปยังสึวาโนะ เมืองปราสาทเก่า รถจักรของขบวนนี้คือ C57 1 มีชื่อเล่นว่า “คิฟูจิง” หรือสุภาพสตรีสูงศักดิ์
ออกจากสวน สู่เส้นทางสายหลัก
รถจักรที่กลับมาหลายคันเคยตั้งเป็นของจัดแสดงกลางแจ้งอยู่นานหลายปี C58 363 ปลดระวางในปี 1972 และถูกเก็บไว้ในสนามของโรงเรียนประถมแห่งหนึ่งในจังหวัดไซตามะ ตั้งแต่ปี 1988 รถจักรคันนี้ลากขบวน SL พาเลโอเอ็กซ์เพรสของรถไฟจิจิบุ ส่วน C12 66 เคยจัดแสดงอยู่ที่หมู่บ้านจัดสรรแห่งหนึ่งในจังหวัดฟูกูชิมะ เมืองโมโอกะเป็นแกนนำโครงการบูรณะ C12 66 และในปี 1994 รถจักรคันนี้ก็เริ่มลากขบวน SL โมโอกะบนรถไฟโมโอกะ เส้นทางที่ผ่านมาชิโกะ เมืองแห่งเครื่องปั้นดินเผา
ตัวอักษรในชื่อรถจักรบอกจำนวนเพลาขับ คือ C หมายถึงสาม และ D หมายถึงสี่ C57 สร้างขึ้นเพื่อลากรถไฟโดยสารด้วยความเร็ว บนล้อขับที่มีเส้นผ่านศูนย์กลาง 1,750 มิลลิเมตร ส่วน D51 สร้างขึ้นเพื่อลากรถสินค้าหนัก และล้อขับมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 1,400 มิลลิเมตร D51 ซึ่งมีชื่อเล่นว่า “เดโงอิจิ” เริ่มผลิตในปี 1936 และจำนวน 1,115 คันของมันมากที่สุดในบรรดารถจักรทุกรุ่นของญี่ปุ่น
รถไฟไอน้ำไปโยโกกาวะ
JR East เก็บรถจักรไอน้ำสองคันไว้ที่ทาคาซากิ ในจังหวัดกุนมะ D51 498 สร้างที่โกเบในปี 1940 ใช้งานอยู่ 32 ปี แล้วตั้งอยู่หน้าสถานีโกกังบนสายโจเอ็ตสึจนกระทั่งได้รับการบูรณะในปี 1988 ส่วน C61 20 ซึ่งสร้างในปี 1949 เป็นหนึ่งในรถจักรโดยสารรุ่นที่มี 33 คัน ปลดระวางในปี 1973 และตั้งแต่ปี 1974 ก็ตั้งอยู่ในสวนสนุกแห่งหนึ่งในอิเซซากิ รถจักรคันนี้ได้รับการบูรณะในปี 2011 และกลับมาวิ่งอีกครั้งในวันที่ 4 มิถุนายนปีนั้น เป็นครั้งแรกในรอบ 38 ปี
ณ เดือนสิงหาคม 2026 ขบวน SL กุนมะลากด้วย D51 498 หรือไม่ก็ C61 20 โดยวิ่งในวันสุดสัปดาห์และฤดูท่องเที่ยวเป็นหลัก จากทาคาซากิไปมินากามิบนสายโจเอ็ตสึ ไปคิริวบนสายเรียวโม และไปโยโกกาวะบนสายหลักชินเอ็ตสึ มินากามิมีแท่นหมุนกลับรถจักร แต่โยโกกาวะกับคิริวไม่มี บนสองเส้นทางนั้นจึงมีรถดีเซลไฟฟ้ารุ่น GV-E197 พ่วงเข้ากับขบวนและช่วยลากด้วย
ทางรถไฟจากทาคาซากิมาถึงโยโกกาวะเมื่อวันที่ 15 ตุลาคม 1885 และโอกิโนยะเปิดกิจการที่สถานีในวันเดียวกัน โทเงะ โนะ คามะเมชิเริ่มวางขายที่นั่นในปี 1958 เลยโยโกกาวะไป รถจักรไอน้ำรางฟันเฟืองที่นำเข้าจากเยอรมนีเคยไต่ช่องเขาอูซุยขึ้นไปคารุอิซาวะ และควันในอุโมงค์ 26 แห่งก็เป็นเหตุผลหนึ่งที่ช่วงนี้เปลี่ยนมาใช้ไฟฟ้าในปี 1912 นับเป็นช่วงแรกบนทางรถไฟสายหลักของญี่ปุ่น ที่อุทยานมรดกรถไฟช่องเขาอูซุยข้างสถานี D51 96 เป็นหนึ่งในของจัดแสดงกว่า 30 รายการ และรถจักรไอน้ำที่สร้างในอังกฤษชื่อกรีนบรีซลากผู้มาเยือนวิ่งรอบรางวงกลมยาวราว 800 เมตร
รถไฟไอน้ำเจ็ดขบวน
| ขบวน | บริษัทและเส้นทาง | รถจักร | ช่วงเวลา |
|---|---|---|---|
| รถไฟไอน้ำของรถไฟโออิงาวะ | สายหลักของรถไฟโออิงาวะ ชิซูโอกะ | C11 227 และคันอื่น ๆ | ตั้งแต่ปี 1976 ไต้ฝุ่นทำให้เส้นทางขาดในเดือนกันยายน 2022 และในเดือนพฤศจิกายน 2026 ช่วงระหว่างคาวาเนะอนเซ็นซาซามาโดะกับเซ็นซุยังปิดอยู่ |
| SL ยามางูจิ | JR West ชินยามางูจิถึงสึวาโนะ | C57 1, D51 200 | ตั้งแต่ปี 1979 C57 1 ขัดข้องในเดือนตุลาคม 2020 และกลับมาเมื่อวันที่ 3 ตุลาคม 2026 |
| SL พาเลโอเอ็กซ์เพรส | รถไฟจิจิบุ คุมางายะถึงมิตสึมิเนงูจิ | C58 363 | ตั้งแต่วันที่ 15 มีนาคม 1988 |
| SL กุนมะ | JR East จากทาคาซากิ | D51 498, C61 20 | D51 498 บูรณะในปี 1988 และ C61 20 ในปี 2011 |
| SL โมโอกะ | รถไฟโมโอกะ ชิโมดาเตะถึงโมเตงิ | C12 66 | ตั้งแต่ปี 1994 หยุดวิ่งตั้งแต่วันที่ 19 มกราคม 2026 ถึงสิ้นเดือนมีนาคม 2027 |
| SL ไทจุ | รถไฟโทบุ สายคินูงาวะ | C11 207, C11 325 และ C11 123 | ตั้งแต่ปี 2017 |
| SL ฮิโตโยชิ | JR Kyushu คุมาโมโตะถึงฮิโตโยชิ | หมายเลข 58654 ของรุ่น 8620 | เดือนเมษายน 2009 ถึงวันที่ 23 มีนาคม 2024 ซึ่งเป็นวันที่รถจักรที่สร้างในปี 1922 คันนี้ปลดระวาง |
ในเกียวโต พิพิธภัณฑ์รถจักรไอน้ำอูเมโกจิเปิดในปี 1972 ในวาระครบรอบร้อยปีรถไฟญี่ปุ่น และในเดือนเมษายน 2016 พิพิธภัณฑ์รถไฟเกียวโตก็รับช่วงของสะสมต่อบนพื้นที่เดียวกัน
แหล่งอ้างอิง
- Kotobank: “Steam locomotive” (Japanese encyclopedias)
- Kotobank: “Yamaguchi Line”
- Kotobank: “Ōigawa Railway”
- nippon.com: On this day, December 14
- nippon.com: Japan's oldest working steam locomotive makes its last run (April 2024)
- Ōigawa Railway: Outline and history
- Ōigawa Railway: Keeping steam locomotives in working order
- Ōigawa Railway: Steam and electric locomotive trains
- SL Yamaguchi official site: About the SL Yamaguchi
- SL Yamaguchi official blog (September 29, 2026)
- Chichibu Railway: About the SL Paleo Express
- Mōka Railway: The SL Mōka
- Mōka Railway: notice of suspension of the SL Mōka (January 19, 2026, PDF)
- Tobu Railway: SL Taiju, trains and locomotives
- JRE Media: JR East's steam locomotives
- JRE Media: steam locomotives from Takasaki Station
- Usui Pass Railway Heritage Park: About the park and the Usui line
- Usui Pass Railway Heritage Park: Exhibits
- Oginoya: Company timeline
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
