รถไฟญี่ปุ่นเริ่มต้นจากทางรถไฟของรัฐยาว 29 กิโลเมตรระหว่างชิมบาชิในโตเกียวกับโยโกฮาม่า ซึ่งเปิดเมื่อวันที่ 14 ตุลาคม 1872 จากนั้นบริษัทเอกชนสร้างเส้นทางสายหลักจำนวนมาก รัฐซื้อเส้นทางเหล่านั้นในปี 1906 และ 1907 และการรถไฟของรัฐก็ดูแลโครงข่ายมาจนถึงวันที่ 1 เมษายน 1987 ซึ่งเป็นวันที่ถูกแยกออกเป็นกลุ่มบริษัท JR
เงินกู้จากอังกฤษ วิศวกรจากอังกฤษ
ในปี 1869 รัฐบาลเมจิตัดสินใจสร้างทางรถไฟเอง ได้แก่เส้นทางสายหลักระหว่างโตเกียวกับเกียวโต และสายแยกอีกสามสาย ซึ่งสายหนึ่งคือโตเกียวถึงโยโกฮาม่า รัฐบาลไม่มีทั้งเงินและวิศวกร จึงระดมเงินกู้หนึ่งล้านปอนด์ในอังกฤษ นำ 300,000 ปอนด์จากเงินนั้นมาใช้กับทางรถไฟ และจ้างวิศวกรชาวอังกฤษ โดยยังคงเป็นผู้ควบคุมโครงการเอง
การสำรวจเริ่มจากชิโอโดเมะในปี 1870 ภายใต้การดูแลของเอ็ดมันด์ มอเรล วิศวกรชาวอังกฤษ ซึ่งเสียชีวิตด้วยโรคภัยในปี 1871 ก่อนเส้นทางจะเปิด รัฐบาลเลือกใช้รางแคบที่รางสองเส้นห่างกัน 1,067 มิลลิเมตร เพราะค่าก่อสร้างถูกกว่าและขยายเส้นทางได้ง่ายกว่า ที่ทากานาวะ รางถูกวางบนคันทางที่สร้างขึ้นในทะเล ซึ่งไม่ต้องจัดหาที่ดิน ภาพพิมพ์ด้านบนเป็นผลงานของอูตางาวะ ฮิโรชิเงะ รุ่นที่ 3 ทำขึ้นในปี 1871 และแสดงให้เห็นคันทางนั้น
รถไฟเริ่มวิ่งระหว่างชินางาวะกับโยโกฮาม่าเมื่อวันที่ 12 มิถุนายน 1872 และในวันที่ 14 ตุลาคม เส้นทางทั้งสายจากชิมบาชิก็เปิด พร้อมพิธีที่จักรพรรดิเมจิเสด็จมาร่วม ระยะทาง 29 กิโลเมตรใช้เวลา 53 นาที มีการนำเข้ารถจักรไอน้ำสิบคันจากอังกฤษสำหรับการเปิดเส้นทาง
สิบเจ็ดปีกว่าจะถึงโกเบ
เส้นทางสายที่สองเปิดระหว่างโอซาก้ากับโกเบในปี 1874 และไปถึงเกียวโตในปี 1877 กบฏซัตสึมะในปีนั้นทำให้การคลังของประเทศตึงตัว และการก่อสร้างก็ชะงัก
เส้นทางสายหลักระหว่างโตเกียวกับเกียวโต ตอนแรกวางแผนให้ไปตามนากาเซ็นโด ผ่านภูเขาในภาคกลางของญี่ปุ่น แต่ช่วงที่ผ่านภูเขาสร้างยากกว่าที่คาด และในปี 1886 ก็เปลี่ยนแนวเส้นทางไปตามโทไกโด เลียบชายฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิก วันที่ 1 กรกฎาคม 1889 เส้นทางจากชิมบาชิถึงโกเบเสร็จสมบูรณ์ รถไฟที่วิ่งตลอดสายใช้เวลาราว 20 ชั่วโมง นักเดินทางในสมัยเอโดะ (1603–1868) ใช้เวลาเดินเท้าราวสองสัปดาห์จากเอโดะ ซึ่งคือโตเกียวในปัจจุบัน ไปถึงเกียวโต
ช่วงหนึ่งของแนวเส้นทางนากาเซ็นโดสร้างไปแล้ว ทางรถไฟของรัฐจากทาคาซากิมาถึงโยโกกาวะเมื่อวันที่ 15 ตุลาคม 1885 และโอกิโนยะเริ่มขายข้าวปั้นที่สถานีในวันนั้น ส่วนเส้นทางข้ามช่องเขาอูซุยไปคารุอิซาวะตามมาในปี 1893
บริษัทเอกชนขึ้นมานำ
รัฐบาลขาดเงินจึงหันไปพึ่งทุนเอกชน บริษัทรถไฟเอกชนแห่งแรกของญี่ปุ่น คือรถไฟนิปปอน ก่อตั้งในปี 1881 ด้วยเงินจากอดีตเจ้าแคว้นและขุนนางราชสำนัก รัฐสร้างเส้นทางแทนบริษัทและค้ำประกันเงินปันผล ช่วงแรกจากอุเอโนะในโตเกียวถึงคุมางายะเปิดในเดือนกรกฎาคม 1883 และบัญชีของปีถัดมาแสดงว่าช่วงนี้ทำกำไรได้มากกว่าหนึ่งในสิบของค่าก่อสร้างช่วงดังกล่าว
ในเดือนกรกฎาคม 1885 เส้นทางของรถไฟนิปปอนไปถึงอุตสึโนมิยะ ที่สถานีนี้มีการขายข้าวปั้นซึ่งนับกันว่าเป็นเอกิเบ็นชุดแรก ในเดือนกันยายน 1891 เส้นทางไปถึงอาโอโมริ ที่ปลายด้านเหนือของเกาะฮอนชู
ความสำเร็จของรถไฟนิปปอนจุดกระแสให้คนแห่ตั้งบริษัท ภายในปี 1892 มีบริษัทรถไฟเอกชนเกิดขึ้นเกือบ 50 แห่ง และในปีงบประมาณ 1890 รถไฟเอกชนมีเส้นทาง 1,366 กิโลเมตร เทียบกับ 886 กิโลเมตรของรัฐ รถไฟซันโยสร้างเส้นทางจากโกเบไปทางตะวันตกและถึงชิโมโนเซกิในปี 1901 รถไฟซันโยซึ่งแข่งกับเรือกลไฟในทะเลในเซโตะ พ่วงตู้เสบียงตู้แรกของญี่ปุ่นเข้ากับรถด่วนในเดือนพฤษภาคม 1899
1906: รัฐซื้อเส้นทางสายหลัก
ปลายปี 1905 รถไฟเอกชนมีระยะทางเส้นทางราวสองเท่าของรัฐ กองทัพบกต้องการให้รวมเส้นทางเป็นหนึ่งเดียวเพื่อการขนส่งทางทหาร ส่วนผู้นำภาคธุรกิจ ในช่วงเศรษฐกิจถดถอยหลังปี 1897 ก็ต้องการให้รัฐซื้อบริษัทที่ประสบปัญหา กฎหมายโอนกิจการรถไฟเป็นของรัฐประกาศใช้ในเดือนมีนาคม 1906 ภายในปี 1907 รถไฟเอกชนรายใหญ่ 17 แห่ง ซึ่งมีรถไฟนิปปอนและรถไฟซันโยรวมอยู่ด้วย ตกเป็นของรัฐ ซึ่งทำให้รัฐถือครองระยะทางเส้นทางมากกว่าเก้าในสิบของประเทศ ปีเดียวกันคือ 1906 ยังมีค่าธรรมเนียมรถด่วนครั้งแรก บนรถไฟขบวนที่เร็วที่สุดระหว่างชิมบาชิกับโกเบ
กฎหมายนี้เหลือทางรถไฟที่ให้บริการเฉพาะท้องถิ่นเดียวไว้ให้บริษัทเอกชน และบริษัทเหล่านั้นก็สร้างเส้นทางรถไฟฟ้ารอบเมืองใหญ่ กิจการที่เป็นต้นกำเนิดของรถไฟฮันคิวเปิดในปี 1910
การรถไฟแห่งชาติกับชินคันเซ็น
วันที่ 1 มิถุนายน 1949 รถไฟที่หน่วยงานของรัฐบาลบริหารโดยตรงมาตั้งแต่ปี 1872 ถูกปรับโครงสร้างเป็นรัฐวิสาหกิจ คือการรถไฟแห่งชาติญี่ปุ่น หรือ JNR
ในปี 1955 รถไฟขนส่งผู้โดยสารร้อยละ 82 และสินค้าร้อยละ 53 ของญี่ปุ่น พอถึงปี 1958 สายหลักโทไกโดขนผู้โดยสารร้อยละ 24 ของ JNR และไม่เหลือความจุอีกแล้ว JNR จึงสร้างเส้นทางใหม่แยกจากโครงข่ายเดิม บนรางขนาดมาตรฐาน 1,435 มิลลิเมตร นั่นคือโทไกโดชินคันเซ็น ซึ่งเปิดระหว่างโตเกียวกับชินโอซาก้าเมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 1964
ในปี 1964 JNR ยังขาดทุนเป็นครั้งแรกด้วย และขาดทุนทุกปีหลังจากนั้น เมื่อรถยนต์ การเดินเรือชายฝั่ง และเครื่องบินแย่งการขนส่งไป ส่วนแบ่งของรถไฟก็ลดลงจนในปี 1975 เหลือร้อยละ 45.6 ของผู้โดยสารและร้อยละ 13.1 ของสินค้า
1 เมษายน 1987: กลุ่มบริษัท JR
ในปี 1982 คณะกรรมการของรัฐบาลเสนอให้แปรรูป JNR และแยกตามภูมิภาค และในวันที่ 1 เมษายน 1987 JNR ก็ถูกแยกและแปรรูป บริษัทใหม่หกแห่งรับช่วงกิจการรถไฟโดยสาร ได้แก่ JR Hokkaido JR Shikoku และ JR Kyushu ซึ่งดูแลเกาะฮอกไกโด ชิโกกุ และคิวชูเกาะละบริษัท กับ JR East JR Central และ JR West บนเกาะฮอนชู บริษัทที่เจ็ดคือ JR Freight เดินรถไฟสินค้าทั่วประเทศบนรางที่เช่าจากบริษัทรถไฟโดยสาร หนี้ของ JNR สูงถึง 37.1 ล้านล้านเยน JNR มีพนักงาน 277,000 คนในปี 1986 และบริษัทใหม่รับพนักงานไป 201,000 คน
ตามข้อตกลงที่ทำไว้ในปี 1987 ค่าโดยสารของการเดินทางที่ข้ามหลายบริษัท JR คิดเป็นการเดินทางเดียว และสถานีใดก็ขายตั๋วสำหรับเส้นทางของบริษัทอื่นได้
วันที่ 14 ตุลาคม ซึ่งเป็นวันที่เส้นทางสายแรกเปิดในปี 1872 ถือเป็นวันครบรอบมาตั้งแต่ปี 1922 และเรียกว่าวันรถไฟตั้งแต่ปี 1994
แหล่งอ้างอิง
- Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism: History of Japan's Railways (PDF)
- Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism: The Reform of Japanese National Railways
- National Diet Library: Kaleidoscope of Books no. 32, What the Railway Changed
- National Archives of Japan: Japan's First Railway, the Opening between Shimbashi and Yokohama
- National Archives of Japan: July 1889, the Tōkaidō Line Opens along Its Full Length
- Agency for Cultural Affairs, Cultural Heritage Online: Locomotive No. 1
- Kotobank: “Railway” (Japanese encyclopedias)
- Kotobank: “Railway Nationalization Act”
- Kotobank: “Nippon Railway Company”
- Kotobank: “Japanese National Railways”
- Kotobank: “Tōkaidō Main Line”
- Oginoya: Company timeline
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
- Utagawa Hiroshige III (1842–1894) / Wikimedia Commons, Public domain, 1871
- 掬茶 (Kikucha) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2015
- Shellparakeet / Wikimedia Commons, CC0, 1987
