นากาเซ็นโดกับด่านอูซุย ถนนสายเก่าข้ามช่องเขา

นากาเซ็นโดคือทางหลวงสายในแผ่นดินของสมัยเอโดะ (1603–1868) วิ่งจากนิฮมบาชิในเอโดะ ซึ่งคือโตเกียวในปัจจุบัน ผ่านภูเขาในภาคกลางของญี่ปุ่นไปถึงเกียวโต ทางขึ้นเขาที่ยากที่สุดช่วงหนึ่งคือช่องเขาอูซุย บนเขตแดนระหว่างจังหวัดกุนมะกับจังหวัดนากาโนะในปัจจุบัน และที่โยโกกาวะ ตรงตีนช่องเขาด้านตะวันออก รัฐบาลโชกุนตั้งด่านไว้ตรวจนักเดินทางที่เข้าและออกจากภูมิภาคคันโต

หกสิบเก้าสถานีผ่านภูเขา

นากาเซ็นโดเป็นหนึ่งในทางหลวงห้าสายที่เริ่มจากเอโดะและรัฐบาลโชกุนดูแลโดยตรง โทไกโดเลียบชายฝั่ง ส่วนนากาเซ็นโดซึ่งสำคัญเป็นรองโทไกโด ไปตามหว่างเขากลางเกาะฮอนชู

เส้นทางนี้มีสถานีพักแรม 67 แห่ง ตั้งแต่อิตาบาชิทางตะวันตกเฉียงเหนือของเอโดะ ถึงโมริยามะในแคว้นโอมิ ที่สถานีถัดไปคือคูซัตสึ เส้นทางบรรจบกับโทไกโด และเมื่อรวมคูซัตสึกับโอตสึเข้าไปด้วยก็นับเป็น 69 สถานี จากนิฮมบาชิถึงสะพานซันโจในเกียวโตเป็นระยะทางราว 530 กิโลเมตร มากกว่าไปทางโทไกโดราว 38 กิโลเมตร

นากาเซ็นโดคนน้อยกว่าโทไกโด ค่าอาหารและที่พักถูกกว่า ไม่มีช่วงที่ต้องข้ามทะเล และไม่มีแม่น้ำที่นักเดินทางต้องติดค้างเพราะน้ำขึ้นสูง สิ่งที่มีคือช่องเขา เริ่มด้วยอูซุย แล้วตามด้วยวาดะ ชิโอจิริ และโทริอิ

เจ้าศักดินา เจ้าหญิง และผู้แสวงบุญ

ไดเมียวหรือเจ้าศักดินาตามหัวเมือง 30 ตระกูลใช้นากาเซ็นโดในการเดินทางไปกลับเอโดะตามข้อบังคับ เทียบกับ 146 ตระกูลบนโทไกโด เจ้าหญิงจากเกียวโตที่แต่งงานเข้าตระกูลโชกุนก็มักมาทางนากาเซ็นโดเช่นกัน

ในปี 1861 เจ้าหญิงคาซุโนมิยะ พระธิดาของจักรพรรดินินโก เดินทางตามนากาเซ็นโดไปเอโดะเพื่อแต่งงานกับโทกูงาวะ อิเอโมจิ โชกุนคนที่สิบสี่ ขบวนของเจ้าหญิงข้ามช่องเขาอูซุยและค้างคืนหนึ่งที่เมืองพักแรมซากาโมโตะ เมื่อนับรวมคณะที่ส่งมาจากเอโดะเพื่อรับขบวน ประมาณกันว่าขบวนมีราว 10,000 คน บนช่องเขามีการตัดทางอ้อมที่ลาดชันน้อยกว่าไว้สำหรับขบวนนี้ และทางอ้อมนั้นรู้จักกันในชื่อถนนคาซุโนมิยะ

ผู้แสวงบุญที่กำลังไปวัดเซ็นโคจิก็ข้ามช่องเขาอูซุยด้วย

ด่านที่โยโกกาวะ

ด่านของนากาเซ็นโดตั้งขึ้นบนช่องเขาอูซุยในปี 1590 ตามคำสั่งของโทกูงาวะ อิเอยาสุ และย้ายลงมาที่โยโกกาวะในปี 1623 หน้าที่ของด่านสรุปได้ด้วยวลี “อิริเด็ปโป นิ เดอนนะ” คือ “ปืนที่เข้ามาและผู้หญิงที่ออกไป” ภรรยาของไดเมียวถูกบังคับให้อยู่ในเอโดะเป็นตัวประกัน และด่านก็คอยจับตาภรรยาที่หนีกลับถิ่นฐานของตน และอาวุธปืนที่ถูกขนไปทางเอโดะ ปืนต้องมีหนังสือรับรองจากคณะที่ปรึกษาอาวุโสของโชกุน และผู้หญิงต้องมีใบอนุญาตเดินทาง

ด่านมีประตูตะวันออกและประตูตะวันตกห่างกันราว 95 เมตร และทางหลวงวิ่งผ่านระหว่างประตูทั้งสอง รัฐบาลโชกุนเฝ้าประตูตะวันตก ส่วนเขตศักดินาอันนากะซึ่งดูแลด่านเฝ้าประตูตะวันออก

ใกล้ด่านในโยโกกาวะมี “ชายะ ฮนจิน” ที่พักระหว่างทางสำหรับไดเมียวและขุนนางราชสำนัก เชื่อกันว่าไดเมียวที่มาจากเอโดะจัดเครื่องแต่งกายให้เรียบร้อยที่นี่ก่อนถึงด่าน

ซากาโมโตะและทางขึ้นเขา

ซากาโมโตะ สถานีที่สิบเจ็ดนับจากเอโดะ ถูกวางผังสร้างขึ้นที่ตีนช่องเขา เมืองยาวราว 700 เมตร มีบ้าน 80 หลังในแต่ละฝั่งถนน และมีรางน้ำอยู่กลางถนน ภาพพิมพ์แกะไม้ซากาโมโตะของเคไซ เอเซ็น แสดงรางน้ำนี้ไว้ ในบ้าน 160 หลัง มีสองหลังเป็น “ฮนจิน” ที่พักของไดเมียว ขุนนางราชสำนัก และเจ้าหน้าที่ของรัฐบาลโชกุน และเมืองนี้มีที่พักแรม 53 แห่ง

จากซากาโมโตะ ถนนไต่ตามสันเขาขึ้นไปถึงช่องเขา ซึ่งเป็นแนวเส้นทางที่กำหนดในปี 1602 ถนนสายเก่าแยกจากทางหลวงแผ่นดินในปัจจุบันที่ความสูง 512 เมตรจากระดับน้ำทะเล และขึ้นถึง 1,197 เมตรที่หน้าศาลเจ้าบนยอด สูงขึ้นราว 685 เมตร ซากาโมโตะกับคารุอิซาวะซึ่งเป็นสถานีถัดไปห่างกันราว 12 กิโลเมตร และนักเดินทางพักที่ร้านน้ำชาสองจุดในภูเขาระหว่างทาง ร้านน้ำชาสี่หลังใกล้ยอดภูเขาฮาเนอิชิยังเหลือกำแพงหินไว้

บนช่องเขามีศาลเจ้าคุมาโนะ ซึ่งอาคารหลักตั้งคร่อมเขตแดนระหว่างกุนมะกับนากาโนะ เลยช่องเขาไป นากาเซ็นโดผ่านเมืองพักแรมสามแห่ง คือคารุอิซาวะ คุตสึกาเกะ และโออิวาเกะ

ซามูไรที่วิ่งไปถึงช่องเขา

ในปี 1855 อิตากูระ คัตสึอากิระ เจ้าผู้ครองเขตศักดินาอันนากะ ให้ซามูไรในสังกัดวิ่งจากปราสาทอันนากะไปทางตะวันตกตามนากาเซ็นโดจนถึงศาลเจ้าคุมาโนะบนช่องเขาอูซุย เป็นระยะทางกว่าเจ็ด “ริ” (หนึ่งริเท่ากับราว 3.9 กิโลเมตร) และให้บันทึกลำดับการมาถึงไว้ การวิ่งครั้งนี้เรียกว่า “อันเซ โทอาชิ” คือการวิ่งทางไกลแห่งยุคอันเซ สมุดบันทึกนั้นถูกพบในปี 1955 ในร้านน้ำชาบนช่องเขา ในสมุดมีรายชื่อซามูไร 96 คน พร้อมเวลาที่แต่ละคนมาถึงและลำดับที่ได้

เมืองอันนากะเรียกการวิ่งนี้ว่ามาราธอนที่เก่าแก่ที่สุดในญี่ปุ่น การวิ่งนี้ถูกรื้อฟื้นในปี 1975 เป็นการแข่งขันที่จัดทุกเดือนพฤษภาคม โดยนักวิ่งแต่งกายเป็นซามูไร

หลังยุคของด่าน

ด่านถูกยกเลิกในปี 1869 ในปี 1883 ถนนสายใหม่เปิดขึ้นทางใต้ของสายเก่าราว 3 กิโลเมตร ข้ามช่องเขาที่ความสูง 956 เมตร และปัจจุบันคือทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 18 วันที่ 15 ตุลาคม 1885 ทางรถไฟจากทาคาซากิมาถึงโยโกกาวะ และโอกิโนยะก็เริ่มกิจการที่สถานีโยโกกาวะในวันนั้น รถรางม้าลากวิ่งระหว่างโยโกกาวะกับคารุอิซาวะตั้งแต่เดือนกันยายน 1888 และในเดือนเมษายน 1893 รถไฟรางฟันเฟืองข้ามช่องเขาก็เปิด

ถนนสายเก่าข้ามช่องเขายังคงไม่ได้ลาดยาง ที่ตั้งของด่านได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของจังหวัดกุนมะเมื่อวันที่ 14 มกราคม 1955 และประตูตะวันออกถูกสร้างขึ้นใหม่ที่นั่นในปี 1960 วันที่ 10 มีนาคม 2025 ที่ตั้งของด่านและถนนสายเก่าราว 8 กิโลเมตรขึ้นไปจนถึงศาลเจ้าคุมาโนะ ถูกเพิ่มเข้าในโบราณสถานแห่งชาติที่ชื่อนากาเซ็นโด นับเป็นช่วงแรกของถนนสายนี้ในภูมิภาคคันโตที่ได้รวมเข้าไป

วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 1958 โอกิโนยะวางขายเอกิเบ็น หรือเบ็นโตะสถานีรถไฟ แบบใหม่ที่สถานีโยโกกาวะ และตั้งชื่อว่าโทเงะ โนะ คามะเมชิ “โทเงะ” เป็นคำภาษาญี่ปุ่นที่แปลว่าช่องเขา

แหล่งอ้างอิง

• Kotobank, "Nakasendō"
• Kotobank, "Usui Barrier" (Usui no seki)
• Kotobank, "Usui Pass"
• Kotobank, "Iri-deppō ni de-onna"
• Kotobank, "Sakamoto-juku"
• Kotobank, "Gokaidō" (the five highways)
• Kotobank, "Site of the Usui Barrier"
• Kotobank, "Kumano Kōtai Shrine"
• Kotobank, "Kazunomiya"
• Annaka City, "Site of the Usui Barrier"
• Annaka City, "The Nakasendō over the Usui Pass becomes a national historic site"
• Annaka City newsletter, June 1, 2025, feature on the Nakasendō over the Usui Pass (PDF)
• Annaka City Board of Education, survey report for the Nakasendō over the Usui Pass, March 2022 (PDF)
• Annaka City, "Cultural properties in the city"
• Annaka City, "The 52nd Ansei Tōashi Samurai Marathon" (PDF)
• Gunma Prefectural Museum of History, exhibition on the Annaka domain
• Oginoya, chronology

ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):

• Keisai Eisen / Wikimedia Commons, Public domain
• Saigen Jiro / Wikimedia Commons, Public domain, 2011
• 663highland / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2024