วาชิคือกระดาษทำมือของญี่ปุ่น ทำขึ้นทีละแผ่นจากเส้นใยเปลือกของไม้พุ่มสามชนิด คือ “kōzo” (ปอสา) “mitsumata” และ “gampi” เส้นใยยาวจะลอยอยู่ในน้ำที่ทำให้ข้นด้วยเมือกจากพืช แล้วถูกโยกบนตะแกรงไม้ไผ่จนเกี่ยวประสานกัน วาชิหนึ่งแผ่นจึงบางได้โดยยังแข็งแรง
วาชิต่างจากกระดาษตะวันตกอย่างไร
คำว่าวาชิ (和紙) ซึ่งแปลว่า “กระดาษญี่ปุ่น” เป็นคำคู่กับ “โยชิ” (洋紙) ซึ่งแปลว่า “กระดาษตะวันตก” โยชิผลิตจำนวนมากด้วยเครื่องจักรจากเยื่อไม้ เส้นใยสั้นและอัดกันแน่น และผ่านการไซซิง คือการทำให้หมึกไม่ซึมกระจาย วาชิมีรูพรุน รับพู่กันกับหมึกได้ดี แต่โดยทั่วไปไม่เหมาะทั้งกับปากกาและหมึกพิมพ์
พืชสามชนิด
kōzo เป็นไม้พุ่มในวงศ์หม่อน เส้นใยยาวที่สุดในสามชนิด คือ 1 ถึง 2 เซนติเมตร และกระดาษ kōzo เหนียวทนที่สุด kōzo ถูกนำไปทำกระดาษ “โชจิ” สำหรับบานเลื่อน กระดาษร่ม และกระดาษสำหรับภาพพิมพ์แกะไม้
mitsumata เป็นไม้พุ่มที่มีถิ่นกำเนิดในจีน ได้ชื่อจากการที่ทุกกิ่งแตกออกเป็นสาม เส้นใยยาวเฉลี่ยราว 3 มิลลิเมตร พื้นที่ปลูก mitsumata เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วหลังราวปี 1882 เมื่อเปลือกของมันเริ่มถูกใช้ทำกระดาษธนบัตร
gampi เพาะปลูกยากและเก็บจากธรรมชาติ เส้นใยยาว 3 ถึง 5 มิลลิเมตร โปร่งแสงและเป็นมัน กระดาษ gampi เรียบ แน่น และแข็ง และเป็นวาชิชนิดเดียวที่เขียนด้วยปากกาได้ กระดาษ gampi สีเหลืองอ่อนเรียกว่า “torinoko”
จากเปลือกสู่เส้นใย
kōzo และ mitsumata ตัดในฤดูใบไม้ร่วงแล้วนำไปนึ่งเพื่อให้ลอกเปลือกออกได้ ส่วน gampi ลอกสด ๆ ในฤดูร้อน เมื่อขูดผิวชั้นนอกสีดำออกก็เหลือเปลือกขาว ในการทำกระดาษ เปลือกขาวจะถูกต้มราวหนึ่งชั่วโมงในสารละลายด่างจนใช้นิ้วบีบให้ขาดได้ จากนั้นล้างในน้ำไหล และในบางท้องถิ่นจะฝังไว้ในหิมะหรือตากแดดเพื่อให้ขาวขึ้น เศษที่เหลืออยู่จะเก็บออกด้วยมือ และเส้นใยที่สะอาดแล้วจะถูกทุบด้วยไม้เนื้อแข็งหรือค้อนไม้
โยกตะแกรง
การขึ้นแผ่นกระดาษด้วยมือมีสองวิธี ใน “tame-zuki” เยื่อจะถูกตักขึ้นบนตาข่าย เขย่าเบา ๆ แล้วปล่อยให้น้ำไหลออก และกระดาษเปียกแต่ละแผ่นจะวางไว้ระหว่างผ้า การทำกระดาษที่สืบทอดกันในยุโรปเป็นแบบ tame-zuki โดยตักเศษผ้าฝ้ายที่ตีให้กระจายตัวแล้วขึ้นบนตาข่ายลวด
สิ่งที่เป็นเอกลักษณ์ของวาชิคือวิธีที่สอง “nagashi-zuki” ซึ่งใช้กันทั่วไปในช่วงตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 8 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 9 ในถังมีเส้นใย น้ำ และ “neri” คือเมือกที่สกัดจากรากบดของต้นโทโรโระอาโออิ หรือเปลือกชั้นในบดของต้นโนริอุตสึงิ neri ทำให้เส้นใยกระจายตัวสม่ำเสมอ และทำให้น้ำไหลผ่านตะแกรงช้าลง ตะแกรงนี้เป็นเสื่อที่ทำจากซี่ไม้ไผ่ละเอียดใส่ไว้ในกรอบไม้
ช่างทำกระดาษตักจากด้านใกล้ตัว แล้วส่งของเหลวไปทั่วทั้งตะแกรงอย่างรวดเร็วเพื่อสร้างด้านหน้าของแผ่นกระดาษ การตักครั้งที่สองจะโยกไปมาเพื่อให้เส้นใยพันกัน และทำการตักและโยกซ้ำไปจนแผ่นกระดาษหนาพอ จากนั้นช่างทำกระดาษจะเอียงกรอบไปข้างหน้าแล้วสะบัดของเหลวส่วนเกินทิ้ง ซึ่งพาฝุ่นและก้อนเส้นใยออกไปด้วย
neri หมดความเหนียวภายในหนึ่งคืน จึงซ้อนกระดาษเปียกทับกันได้โดยตรง ไม่ต้องมีผ้าคั่น และยังลอกออกจากกันได้ กองกระดาษจะถูกกดด้วยของหนัก และแต่ละแผ่นจะถูกแผ่บนแผ่นไม้แล้วตากแดด ซึ่งใช้เวลาราวหนึ่งชั่วโมงเมื่ออากาศดี
วาชิตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 7
ว่ากันว่าการทำกระดาษมาถึงญี่ปุ่นจากจีนโดยผ่านเกาหลีเมื่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 7 พงศาวดาร “นิฮงโชกิ” บันทึกไว้ในปี 610 ถึงการมาถึงของดนโจ พระจากโคกูรยอผู้ชำนาญการทำสี กระดาษ และหมึก และเชื่อกันว่ามีการทำกระดาษในญี่ปุ่นมาก่อนที่เขาจะมา กระดาษที่ทำในญี่ปุ่นซึ่งเก่าที่สุดที่ระบุปีได้ คือทะเบียนครัวเรือนชุดหนึ่งของปี 702 จากแคว้นมิโนะ จิกูเซ็น และบูเซ็น ซึ่งเก็บรักษาอยู่ที่คลังโชโซอินในนาระ
ตั้งแต่สมัยมูโรมาจิ (1336–1573) ต้องการกระดาษสำหรับบานโชจิมากขึ้น ในสมัยเอโดะ (1603–1868) วาชิใช้กรุโชจิ ร่ม และเสื้อกันฝน และบันทึกปี 1736 จัดให้กระดาษอยู่อันดับสามตามมูลค่าในตลาดโอซาก้า รองจากข้าวและไม้ กระดาษยังใช้ห่อของด้วย “คาเกงามิ” คือกระดาษชั้นนอกของของขวัญ และคำเดียวกันนี้ก็ใช้เรียกแผ่นกระดาษพิมพ์ลายที่ผูกไว้บนฝาของเอกิเบ็น
หลังปี 1868 กระดาษตะวันตกเข้ามาและวาชิก็เสื่อมลง กระดาษโชจิจากเรยอนที่ทำด้วยเครื่องจักรปรากฏขึ้นในปี 1960 และภายในราวห้าปี กระดาษโชจิทำมือก็หายไป ยกเว้นกระดาษโชจิที่ทำจาก kōzo ล้วน วาชิใช้ในการอนุรักษ์และซ่อมแซมหนังสือ จิตรกรรมฝาผนัง และทรัพย์สินทางวัฒนธรรมอื่น ๆ
วาชิทำกันที่ไหน
รัฐบาลกลางขึ้นทะเบียนการทำกระดาษบางชนิดเป็นทรัพย์สินทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ที่สำคัญ และขึ้นทะเบียน วาชิเอจิเซ็น กับ วาชิโทซะ เป็นงานหัตถกรรมดั้งเดิม
| กระดาษ | แหล่ง | เส้นใย | เป็นที่รู้จักจาก | การขึ้นทะเบียน |
|---|---|---|---|---|
| Hon-minoshi | เมืองมิโนะ จังหวัดกิฟุ | kōzo | กระดาษโชจิ | ทรัพย์สินทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ที่สำคัญ ปี 1969 |
| Sekishū-banshi | มิซูมิในฮามาดะ จังหวัดชิมาเนะ | kōzo | ความเหนียวทน ซึ่งมาจากชั้นในสีเขียวที่เหลือไว้บนเปลือก | ทรัพย์สินทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ที่สำคัญ ปี 1969 |
| Hosokawa-shi | โองาวะและฮิงาชิจิจิบุ จังหวัดไซตามะ | kōzo | สมุดบัญชีและทะเบียนที่ดิน | ทรัพย์สินทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ที่สำคัญ ปี 1978 |
| วาชิเอจิเซ็น | เมืองเอจิเซ็น จังหวัดฟูกูอิ | kōzo mitsumata gampi | “hōsho” กระดาษสำหรับคำสั่งทางราชการ และ torinoko | งานหัตถกรรมดั้งเดิม ปี 1976 ส่วน Echizen torinoko-shi เป็นทรัพย์สินทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ที่สำคัญ ปี 2017 |
| วาชิโทซะ | เมืองโทซะและเมืองอิโนะ จังหวัดโคจิ | kōzo mitsumata | “Tengujō-shi” กระดาษ kōzo หนา 0.03 มิลลิเมตร | งานหัตถกรรมดั้งเดิม ปี 1976 |
Sekishū-banshi ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของยูเนสโกในปี 2009 ในปี 2014 ยูเนสโกขึ้นทะเบียนอีกครั้งร่วมกับ Hon-minoshi และ Hosokawa-shi ในชื่อ “Washi, craftsmanship of traditional Japanese hand-made paper” (วาชิ ฝีมือช่างของกระดาษทำมือดั้งเดิมของญี่ปุ่น) กระดาษทั้งสามชนิดทำจาก kōzo ล้วน ในปี 2025 การขึ้นทะเบียนขยายออกไปรวม Echizen torinoko-shi ซึ่งเป็นกระดาษ gampi ของเอจิเซ็นด้วย
แหล่งอ้างอิง
- Kotobank, "Washi"
- Kotobank, "Nagashi-zuki"
- Kotobank, "Kōzo"
- Kotobank, "Mitsumata"
- Kotobank, "Gampi"
- Kotobank, "Mino paper"
- Kotobank, "Sekishū-banshi"
- Kotobank, "Hosokawa-shi"
- Kotobank, "Echizen washi"
- Kotobank, "Tosa washi"
- UNESCO Intangible Cultural Heritage, "Washi, craftsmanship of traditional Japanese hand-made paper"
- Agency for Cultural Affairs, "Intangible Cultural Heritage"
- Agency for Cultural Affairs, Cultural Heritage Database, "Washi"
ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):
