สี่ฤดูของญี่ปุ่น อะไรเกิดขึ้นเมื่อไร ตั้งแต่ซากุระจนถึงหิมะ

กรมอุตุนิยมวิทยาญี่ปุ่นนับฤดูใบไม้ผลิเป็นเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม ฤดูร้อนเป็นมิถุนายนถึงสิงหาคม ฤดูใบไม้ร่วงเป็นกันยายนถึงพฤศจิกายน และฤดูหนาวเป็นธันวาคมถึงกุมภาพันธ์ ภายในเดือนเหล่านั้น ซากุระบานไล่ขึ้นเหนือจากโอกินาวะในเดือนมกราคมถึงฮอกไกโดในเดือนพฤษภาคม ฤดูฝนที่ยาวราวหกสัปดาห์เริ่มในโตเกียวต้นเดือนมิถุนายน ไต้ฝุ่นมีมากที่สุดในเดือนสิงหาคมและกันยายน ต้นเมเปิลเปลี่ยนเป็นสีแดงไล่ลงใต้ตั้งแต่ตุลาคมถึงธันวาคม และหิมะฤดูหนาวตกทางฝั่งทะเลญี่ปุ่น ขณะที่ฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิกท้องฟ้าแจ่มใส

วันและตัวเลขของกรมที่ยกมาในที่นี้เป็นค่าปกติ คือค่าเฉลี่ยของ 30 ปีตั้งแต่ 1991 ถึง 2020

เหนือกับใต้

ซัปโปโรในฮอกไกโดทางเหนือมีอุณหภูมิเฉลี่ยตลอดปี 9.2°C โตเกียว 15.8°C และนาฮะในโอกินาวะทางใต้ 23.3°C ในเดือนมกราคม สามเมืองนี้มีอุณหภูมิเฉลี่ย −3.2°C 5.4°C และ 17.3°C และในเดือนสิงหาคม 22.3°C 26.9°C และ 29.0°C

ซากุระบานและเมเปิลเปลี่ยนเป็นสีแดงในหกเมืองตามวันต่อไปนี้

ฤดูใบไม้ผลิ: แนวซากุระบาน

กรมเฝ้าสังเกตต้นไม้ตัวอย่างที่กำหนดไว้ที่สถานีตรวจอากาศแต่ละแห่ง วันเริ่มบานคือวันแรกที่มีดอกบานห้าถึงหกดอกขึ้นไปบนต้นตัวอย่าง และวันบานเต็มที่คือวันแรกที่ดอกตูมราว 80 เปอร์เซ็นต์ขึ้นไปของต้นบานแล้ว ต้นที่ใช้ส่วนใหญ่คือโซเมอิโยชิโนะ พันธุ์ปลูกที่มีมาตั้งแต่ปลายสมัยเอโดะ (ปี 1603–1868)

ในโอกินาวะ สถานีสังเกตซากุระอีกชนิดหนึ่ง คือ “ฮิกังซากุระ” ซึ่งบานที่นาฮะวันที่ 16 มกราคม โซเมอิโยชิโนะบานวันที่ 22 มีนาคมที่ฟูกูโอกะ และวันที่ 1 พฤษภาคมที่ซัปโปโร ซึ่งช้ากว่ากัน 40 วัน ที่คุชิโระทางตะวันออกของฮอกไกโด ต้นที่สังเกตคือ “เอโซะยามาซากุระ” ในโตเกียว วันบานเต็มที่คือ 31 มีนาคม เจ็ดวันหลังวันเริ่มบาน

เส้นที่ลากผ่านสถานที่ซึ่งซากุระเริ่มบานในวันเดียวกันเรียกว่า “ซากุระเซ็นเซ็น” หรือแนวซากุระบาน ตั้งชื่อตามที่มันคล้ายแนวปะทะอากาศบนแผนที่อากาศ บนแนวเส้นเดียวกัน ซากุระจะบานช้าลงสองถึงสามวันต่อความสูงทุก 100 เมตร

“ฮานามิ” หมายถึงการออกไปชมดอกซากุระพร้อมกับกินดื่มบนเสื่อที่ปูบนพื้น เป็นธรรมเนียมที่พัฒนาขึ้นในหมู่สามัญชนของเอโดะ โอซาก้า และเกียวโตในสมัยเอโดะ

ฤดูฝน

“สึยุ” หรือฤดูฝน พบในลุ่มแม่น้ำแยงซีของจีน ตอนใต้ของคาบสมุทรเกาหลี และญี่ปุ่นยกเว้นฮอกไกโด คำนี้เขียนว่า 梅雨 แปลว่า “ฝนบ๊วย” เพราะตกในช่วงที่ผลของ “อุเมะ” หรือบ๊วยญี่ปุ่นสุก

สึยุกินเวลาตั้งแต่ราววันที่ 10 พฤษภาคมถึงราว 21 มิถุนายนในโอกินาวะ ตั้งแต่ราว 7 มิถุนายนถึงราว 19 กรกฎาคมในภูมิภาคคันโต-โคชินซึ่งรวมโตเกียวด้วย และตั้งแต่ราว 15 มิถุนายนถึงราว 28 กรกฎาคมในโทโฮกุตอนเหนือ ฝนของสึยุคิดเป็นราวหนึ่งในสี่ของปริมาณน้ำฟ้าทั้งปีในญี่ปุ่นตะวันตก และราวหนึ่งในห้าในญี่ปุ่นตะวันออก มิถุนายนเป็นเดือนที่โตเกียวมีแสงแดดน้อยที่สุด คือ 124.2 ชั่วโมง เทียบกับ 192.6 ชั่วโมงในเดือนมกราคม

ไต้ฝุ่น

ไต้ฝุ่นก่อตัวเฉลี่ยปีละ 25.1 ลูก ไต้ฝุ่นเฉลี่ยปีละ 11.7 ลูกมีศูนย์กลางเข้ามาในระยะ 300 กิโลเมตรจากสถานีตรวจอากาศแห่งใดแห่งหนึ่งในญี่ปุ่น และศูนย์กลางของไต้ฝุ่นปีละ 3.0 ลูกมาถึงชายฝั่งของฮอกไกโด ฮอนชู ชิโกกุ หรือคิวชู

เดือนสิงหาคมมีไต้ฝุ่นก่อตัวมากที่สุด คือ 5.7 ลูก รองลงมาคือกันยายน 5.0 ลูก ไต้ฝุ่นที่เข้าใกล้ญี่ปุ่นเฉลี่ย 3.3 ลูกในเดือนสิงหาคมและ 3.3 ลูกในเดือนกันยายน เทียบกับ 2.1 ลูกในเดือนกรกฎาคมและ 1.7 ลูกในเดือนตุลาคม ไต้ฝุ่นที่ขึ้นฝั่งเฉลี่ย 0.9 ลูกในเดือนสิงหาคมและ 1.0 ลูกในเดือนกันยายน

เดือนที่โตเกียวฝนตกมากที่สุดคือตุลาคม ซึ่งมีปริมาณน้ำฟ้า 234.8 มิลลิเมตร และกันยายน 224.9 มิลลิเมตร ส่วนมิถุนายนมี 167.8 มิลลิเมตร

ฤดูใบไม้ร่วง: ใบไม้แดงเคลื่อนลงใต้

วันใบไม้เปลี่ยนสีคือวันแรกที่ใบส่วนใหญ่บนต้นตัวอย่างเปลี่ยนเป็นสีแดง ต้นที่ใช้ส่วนใหญ่คือ “อิโรฮะคาเอเดะ” เมเปิลที่ขึ้นเองตามภูเขาตั้งแต่โทโฮกุตอนใต้ถึงคิวชู และปลูกในสวนสาธารณะและสวนเพื่อชมสีในฤดูใบไม้ร่วง

เมเปิลเปลี่ยนสีวันที่ 16 ตุลาคมที่คุชิโระ และวันที่ 15 ธันวาคมที่คาโงชิมะทางตอนใต้ของคิวชู ซึ่งช้ากว่ากัน 60 วัน เส้นที่เชื่อมสถานที่ซึ่งเมเปิลเปลี่ยนสีในวันเดียวกันเรียกว่า “โมมิจิเซ็นเซ็น” และเคลื่อนจากเหนือลงใต้ สวนทางกับแนวซากุระบาน

ฤดูหนาว: ฝั่งหนึ่งหิมะ อีกฝั่งฟ้าใส

ในฤดูหนาว ระบบความกดอากาศสูงปกคลุมภาคพื้นทวีป และระบบความกดอากาศต่ำก่อตัวขึ้นเหนือทะเลทางตะวันออกของญี่ปุ่น ลมตะวันตกเฉียงเหนือที่หนาวเย็นจากภาคพื้นทวีปรับไอน้ำขณะพัดข้ามทะเลญี่ปุ่น ถูกดันให้ยกตัวขึ้นโดยเทือกเขาที่เป็นกระดูกสันหลังของหมู่เกาะ แล้วทิ้งหิมะลงทางฝั่งทะเลญี่ปุ่น เมื่อพ้นเทือกเขา ลมจะพัดลงและนำท้องฟ้าแจ่มใสมาสู่ฝั่งแปซิฟิก

ในเดือนมกราคม นีงาตะซึ่งอยู่ริมทะเลญี่ปุ่นมีแสงแดด 56.4 ชั่วโมง ส่วนโตเกียวทางฝั่งแปซิฟิกมี 192.6 ชั่วโมง หิมะที่ตกตลอดปีรวมได้ 479 เซนติเมตรในซัปโปโร 139 เซนติเมตรในนีงาตะ และ 8 เซนติเมตรในโตเกียว พื้นที่ที่ถูกกำหนดเป็นเขตหิมะตกหนักตามกฎหมายที่ออกในปี 1962 ครอบคลุมราว 51 เปอร์เซ็นต์ของแผ่นดินญี่ปุ่น และมีประชากรราว 15 เปอร์เซ็นต์ของประเทศอาศัยอยู่

ฤดูกาลตามปฏิทินกับอาหาร

ปฏิทินยังมีจุดแบ่ง 24 จุดที่เรียกว่า “นิจูชิเซ็กกิ” หนึ่งจุดต่อทุก 15 องศาที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนไปตามเส้นสุริยวิถี ในปี 2027 “ริชชุน” ซึ่งเป็นวันเริ่มฤดูใบไม้ผลิ ตรงกับวันที่ 4 กุมภาพันธ์ “ริกกะ” วันเริ่มฤดูร้อน ตรงกับ 6 พฤษภาคม “ริชชู” วันเริ่มฤดูใบไม้ร่วง ตรงกับ 8 สิงหาคม และ “ริตโต” วันเริ่มฤดูหนาว ตรงกับ 8 พฤศจิกายน ริชชุนของปี 2027 มาก่อนวันที่ 1 มีนาคม ซึ่งเป็นวันแรกของฤดูใบไม้ผลิตามกรมอุตุนิยมวิทยา 25 วัน

“ฮาจิจูฮาจิยะ” หรือคืนที่ 88 คือวันที่ 88 นับจากริชชุน ซึ่งในปี 2027 คือวันที่ 2 พฤษภาคม เมื่อผ่านคืนที่ 88 ไปแล้ว น้ำค้างแข็งปลายฤดูก็หมดไป ชาวไร่ชาวนาจึงถือเป็นเวลาเริ่มหว่านเมล็ดและเก็บใบชา และชาที่เก็บในช่วงคืนที่ 88 ได้รับการยกย่องว่าเป็น “ชินจะ” หรือชาใหม่

อาหารมีคำเรียกฤดูกาลของตัวเอง คือ “ชุน” หมายถึงช่วงเวลาที่ปลา ผัก หรือผลไม้ชนิดหนึ่งอร่อยที่สุด วาโชกุตกแต่งอาหารด้วยดอกไม้และใบไม้ตามฤดูกาล และวากาชิ ขนมญี่ปุ่น ก็มีชนิดที่ทำเฉพาะช่วงเดียวของปี เช่น ซากุระโมจิ ซึ่งทำในฤดูใบไม้ผลิเมื่อดอกซากุระใกล้บาน

แหล่งอ้างอิง

• Japan Meteorological Agency, "Terms for time" (season definitions)
• Japan Meteorological Agency, "Phenological observations"
• Japan Meteorological Agency, "Cherry blossom opening dates"
• Japan Meteorological Agency, "Cherry blossom full-bloom dates"
• Japan Meteorological Agency, "Dates of maple autumn color"
• Japan Meteorological Agency, "Start and end of the rainy season"
• Japan Meteorological Agency, "Typhoon normals"
• Japan Meteorological Agency, "Climate normals (monthly and annual), Tokyo"
• National Astronomical Observatory of Japan, "Calendar and Ephemeris 2027: the 24 solar terms"
• Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism, "Measures for heavy-snowfall areas"
• Kotobank, "Baiu (tsuyu)"
• Kotobank, "Sakura zensen"
• Kotobank, "Momiji zensen"
• Kotobank, "Fuyugata kiatsu haichi"
• Kotobank, "Shun"
• Kotobank, "Hachijūhachiya"

ที่มาของภาพ (ย่อขนาดเพื่อการแสดงผล):

• Guilhem Vellut / Wikimedia Commons, CC BY 2.0, 2014
• pcs34560 / Wikimedia Commons, Public domain, 2016
• lumoplank / Wikimedia Commons, CC0, 2025
• Rarisan / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, 2023